Từ bán dẫn đến AI, Việt Nam đang hướng tới những ngành thâm dụng tri thức hơn, đồng nghĩa với việc bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ càng trở nên quan trọng hơn.
Ngày 29/5 theo giờ Washington, Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) Jamieson Greer đã mở điều tra theo Mục 301 Đạo luật Thương mại 1974, để xem xét liệu việc Việt Nam chậm xử lý các quan ngại lâu năm về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ (IP) có gây cản trở thương mại Mỹ hay không.
Cuộc điều tra tập trung vào 5 nhóm: vi phạm bản quyền trực tuyến, hàng giả, thực thi tại biên giới, phần mềm không phép, và đánh cắp tín hiệu cáp và vệ tinh.
Đáng chú ý đây mới chỉ dừng ở việc mở điều tra và chưa có bất kỳ mức thuế nào được áp dụng. USTR sẽ nhận ý kiến công chúng đến ngày 2/7/2026, sau đó tiến hành các bước tham vấn, điều trần và kết luận. Khung thời gian cho tới khi ra kết luận cuối cùng có thể kéo dài nhiều tháng.
USTR cũng đồng thời thừa nhận Việt Nam gần đây đã có một số bước đi tích cực dù chưa đáp ứng kỳ vọng. Dữ liệu xếp hạng cho thấy rõ điều này. Trong Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu 2025 của WIPO, Việt Nam đứng thứ 44 trên 139 nền kinh tế, thứ ba ASEAN sau Singapore và Malaysia. Riêng chỉ số đơn đăng ký sáng chế quốc tế ở hạng 74.
Sự chênh lệch này có thấy một thực tế Việt Nam mạnh ở dòng chảy công nghệ cao, thuộc nhóm dẫn đầu thế giới về nhập khẩu và xuất khẩu hàng công nghệ cao, nhưng cần nâng cao hơn ở khâu tạo lập và bảo hộ tài sản trí tuệ của riêng mình.
Để thu hẹp khoảng cách này, Việt Nam đã đặt mục tiêu tham gia sâu hơn vào bán dẫn, trung tâm dữ liệu, phần mềm và kinh tế số. Bởi khi càng tiến sâu, IP càng trở nên quan trọng.
Với một nhà máy lắp ráp đơn thuần, IP có thể ít quan trọng, nhưng với một doanh nghiệp chip hay nền tảng số, đó là tài sản cốt lõi. Ở các ngành thâm dụng tri thức, chất lượng bảo hộ IP là một yếu tố Việt Nam cần xem xét nghiêm túc nếu muốn nâng chất lượng dòng vốn đầu tư, bên cạnh lợi thế chi phí.
Quan trọng hơn, một hệ thống IP mạnh ngày càng là nhu cầu của chính doanh nghiệp trong nước. Khi ngày càng nhiều doanh nghiệp Việt tạo ra sáng chế, thương hiệu và phần mềm của riêng mình, nhu cầu được bảo vệ trước sao chép và hàng giả cũng rất lớn. Cải thiện khả năng thực thi vì thế không chỉ để chiều lòng đối tác nước ngoài, mà để bảo vệ tài sản của doanh nghiệp Việt trên sân nhà và khi vươn ra thị trường khác.
Trên thực tế, Việt Nam đã bắt đầu siết mạnh hơn vấn đề này. Sau nhiều lần sửa Luật Sở hữu trí tuệ để tương thích với CPTPP và EVFTA, Chính phủ ban hành Nghị định 341/2025, hiệu lực từ 15/1/2026, nâng mức xử phạt vi phạm quyền tác giả và bổ sung nhiều nhóm hành vi vi phạm mới, đặc biệt trên không gian mạng. Tiếp đó Nghị định 134/2026 ngày 6/4/2026 sửa đổi Nghị định 17/2023, có cả nội dung liên quan đến trí tuệ nhân tạo.
Đáng nói, sau công điện của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu triệt phá các website phim, nhạc, game lậu,... một loạt nền tảng vi phạm lớn (như RoPhim) đã ngừng hoạt động từ đầu năm nay. Cơ quan chức năng đồng thời kiểm tra việc dùng phần mềm có bản quyền tại doanh nghiệp và tăng kiểm soát tại biên giới.
Những bước đi này đáp ứng đúng các quan ngại từ phía Mỹ, khi USTR nhấn mạnh Việt Nam cần xử lý các quan ngại một cách bền vững và có tính răn đe.
Lịch sử gần đây cho thấy cơ chế điều tra của Mỹ không nhất thiết dẫn tới trừng phạt. Năm 2020, một cuộc điều tra Mục 301 với Việt Nam về gỗ đã khép lại bằng một thỏa thuận song phương. Khoảng thời gian điều tra cũng là khoảng thời gian để chứng minh tiến bộ và đối thoại. Với cộng đồng doanh nghiệp, giai đoạn lấy ý kiến đến 2/7 là dịp để tiếng nói khu vực sản xuất và công nghệ được phản ánh.
VCCI gần đây đã có văn bản góp ý nhằm tháo gỡ vướng mắc pháp lý cho doanh nghiệp trong thực thi quyền tác giả trên môi trường số, một kênh cho thấy lợi ích doanh nghiệp có thể được đưa vào quá trình hoàn thiện chính sách.
Nâng chuẩn IP là việc Việt Nam sẽ phải làm dù có hay không một cuộc điều tra, nếu muốn cạnh tranh bằng tri thức. Cuộc điều tra 301 của Mỹ, vừa là sức ép, cũng có thể được coi như động lực để đẩy nhanh một lịch trình vốn đã nằm trong lợi ích của chính doanh nghiệp Việt Nam.
