Vận tải thủy nội địa đang nổi lên như lời giải chiến lược cho bài toán chi phí và phát thải. Nhưng để trở thành trụ cột logistics xanh, Hải Phòng cần vượt qua những “nút thắt” thể chế và hạ tầng.
Trong bối cảnh hạ tầng đường bộ quá tải và áp lực giảm phát thải gia tăng, vận tải thủy nội địa không còn là phương án bổ trợ, mà đang dần trở thành trụ cột chiến lược của hệ thống logistics.
Trường hợp Hải Phòng cho thấy rõ điều này: một địa bàn hội tụ đủ điều kiện tự nhiên, vị trí địa kinh tế và nhu cầu thị trường để bứt phá theo hướng “logistics xanh”.
Điểm đáng chú ý là sự chủ động từ phía doanh nghiệp. Từ năm 2024, Công ty CP Tập đoàn Macstar (Macstar Group) đã triển khai các tuyến vận tải container đường thủy kết nối Hải Phòng với Ninh Bình, Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Đà Nẵng, đồng thời mở rộng tới các cảng nội địa ở Hưng Yên, Bắc Giang. Đây không chỉ là mở tuyến vận tải, mà là bước tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng giảm phụ thuộc vào đường bộ.
Đáng chú ý hơn, doanh nghiệp này đã hợp tác nghiên cứu tàu thủy nội địa sử dụng năng lượng pin. Đây được xem là bước đi quan trọng trong lộ trình “xanh hóa” vận tải thủy, hướng tới giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch và hiện thực hóa mục tiêu phát thải ròng bằng “0” (Net-zero).
Thực tế cho thấy, hiệu quả của vận tải thủy đã được chứng minh: một chuyến tàu ven biển có thể thay thế 80–135 xe đầu kéo, giảm 15–20 tấn CO₂ cho mỗi hành trình 200 km, đồng thời tiết kiệm 15–30% chi phí logistics. Không chỉ là bài toán môi trường, đây còn là bài toán cạnh tranh, nhất là khi thị trường quốc tế ngày càng yêu cầu chứng chỉ xanh.
Ở góc độ hệ thống, vận tải thủy giúp giảm tải hạ tầng đường bộ, giảm rủi ro và mở ra khả năng xây dựng chuỗi logistics tuần hoàn, chi phí thấp. Đây là nền tảng để doanh nghiệp Việt Nam nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Giữ vai trò cửa ngõ logistics quan trọng của miền Bắc, TP Hải Phòng đang sở hữu nhiều lợi thế để phát triển vận tải thủy nội địa. Với mạng lưới sông ngòi dày đặc, kết nối thuận lợi với các tỉnh như: Hưng Yên, Ninh Bình, Thanh Hóa…, TP Hải Phòng có điều kiện lý tưởng để hình thành các hành lang vận tải thủy container từ nội địa ra cảng biển.
Giai đoạn 2026 - 2030, TP Hải Phòng đặt mục tiêu trở thành trung tâm công nghiệp và cảng biển hiện đại, thông minh, đặt cảng biển vào vị trí trụ cột, nhưng phải dựa trên nền tảng công nghệ cao và bảo vệ môi trường. Để thực sự tham gia vào đường đua chuyển đổi xanh, TP Hải Phòng cũng hướng tới đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về “tín chỉ carbon”.
Theo định hướng này, TP Hải Phòng sẽ giảm dần tỷ trọng vận tải đường bộ, đồng thời tăng cường vận tải đường thủy nội địa và đường sắt – những phương thức có mức phát thải thấp hơn từ 3 – 5 lần trên mỗi tấn hàng hóa.
Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả “dư địa vàng” này, nhiều “điểm nghẽn” cần được tháo gỡ. Đó là hạ tầng luồng lạch chưa đồng bộ, độ sâu hạn chế, tĩnh không cầu thấp khiến tàu, sà lan container khó khai thác tối ưu. Hệ thống cảng, bến thủy nội địa còn thiếu và nhỏ lẻ, chưa đáp ứng yêu cầu vận chuyển hàng hóa lớn, liên tục. Đội tàu vận tải thủy container chủ yếu quy mô nhỏ, công nghệ chưa đáp ứng yêu cầu xanh hóa. Vận tải container bằng đường sông mới chỉ chiếm tỷ trọng khiêm tốn trong cơ cấu vận tải hàng hóa.
Để giải quyết bài toán này, một bước ngoặt quan trọng là từ tháng 9/2025, Quốc hội thông qua Nghị quyết 226, trao cho TP Hải Phòng toàn quyền quản lý hệ thống đường thủy nội địa quốc gia và toàn bộ cảng, bến thủy trên địa bàn. Đây được xem là bước ngoặt lớn, bởi lần đầu thành phố Cảng không chỉ được trao trách nhiệm mà còn có quyền chủ động trong việc quy hoạch, đầu tư, quản lý, bảo trì hạ tầng thủy. Một trong những tác động dễ thấy sau khi địa phương này được toàn quyền quản lý hệ thống đường thủy nội địa quốc gia và toàn bộ cảng, bến thủy là việc xử lý về tĩnh không cầu. Với quyền chủ động, TP Hải Phòng có thể lập dự án cải tạo, nâng cấp cầu yếu trên hành lang số 2 và các tuyến huyết mạch khác thay vì chờ Trung ương phân bổ vốn.
Bên cạnh đó, TP Hải Phòng cũng đã, đang nghiên cứu chính sách miễn, giảm phí hạ tầng cảng biển đối với hàng hóa vận chuyển bằng đường thủy nội địa nhằm khuyến khích doanh nghiệp chuyển đổi sang phương thức vận tải ít phát thải.
Ông Lê Mạnh Cương – Phó Chủ tịch Hiệp hội Logistics Hải Phòng nhận định, phát triển logistics thủy nội địa không chỉ là giải pháp cấp bách để giảm tải giao thông đường bộ và bảo vệ môi trường, mà còn là đòn bẩy chiến lược để Hải Phòng hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm logistics tầm cỡ quốc gia và quốc tế. Hiện, TP Hải Phòng đang triển khai những bước đi cụ thể nhằm thúc đẩy vận tải thủy nội địa.
Đáng chú ý, chính sách giảm phí sử dụng hạ tầng cảng biển đối với hàng hóa vận chuyển bằng đường thủy nội địa đang phát huy hiệu quả rõ nét. Không chỉ giúp doanh nghiệp tiết giảm chi phí logistics, chính sách này còn tạo lực đẩy quan trọng để chuyển dịch hàng hóa từ đường bộ sang đường thủy – phù hợp với định hướng phát triển xanh, bền vững của thành phố.
