Áp lực khí hậu và kinh tế đang tái định hình ĐBSCL, khiến sinh kế người dân biến đổi, chênh lệch tiếp cận đất nông nghiệp gia tăng, buộc hàng triệu người phải tính toán lại tương lai.
Báo cáo mới của Ngân hàng Thế giới, “Ở lại hay di cư: Cuộc sống vùng Đồng bằng sông Cửu Long ở Việt Nam*”, khắc họa một thực tế đáng báo động: các cú sốc khí hậu do hạn hán, lũ lụt và xâm nhập mặn đã làm giảm thu nhập từ nông nghiệp ở ĐBSCL từ năm 2018. Đồng thời, tỉ trọng đóng góp của vùng vào GDP cả nước đã giảm từ gần 20% trước năm 2000 xuống còn 12,4% vào năm 2024.
Di cư ở khu vực này đang gia tăng với gần 1,7 triệu người rời đi trong thập kỷ qua. Áp lực môi trường và kinh tế ngày càng lớn đang buộc hàng triệu người khác phải cân nhắc việc ở lại hay di cư. Một trong những nguyên nhân lớn đằng sau tình trạng này là khoảng cách trong tiếp cận đất nông nghiệp và sự chuyển đổi nhanh chóng cơ cấu sử dụng đất.
Gia tăng khoảng cách trong tiếp cận đất nông nghiệp
Nhóm nghiên cứu từ Khoa Kinh doanh, Đại học RMIT Việt Nam, đã đóng góp vào báo cáo của Ngân hàng Thế giới, tập trung vào các vấn đề đất đai. Phân tích của nhóm cho thấy một xu hướng đáng lo ngại là khả năng tiếp cận đất nông nghiệp – vốn là nền tảng phát triển nông thôn – đang ngày càng tập trung vào một bộ phận dân số nhỏ và dần biến mất trong sinh kế của nhiều hộ gia đình khác.
Tính đến năm 2022, 40% hộ gia đình nông thôn ở ĐBSCL không có hoặc không canh tác đất nông nghiệp – tăng từ 28% vào năm 2006 và thuộc nhóm cao nhất cả nước. Xu hướng này xuất phát từ việc nhiều người bán đất trong lúc khó khăn, phân chia đất đai qua nhiều thế hệ, cùng áp lực kinh tế và môi trường ngày càng lớn.
Đối với nhiều hộ gia đình, bán đất là giải pháp nhanh khi cần tiền mặt gấp. Một số hộ cho biết họ thiếu người làm khi người trẻ thì bỏ quê lên phố, còn người già thì không còn đủ sức làm việc đồng áng. Không có đất nông nghiệp, các hộ mất đi tư liệu sản xuất quan trọng và thường thiếu kỹ năng để chuyển sang công việc phi nông nghiệp có thu nhập cao hơn.
“Trong bối cảnh các hộ làm nông nhỏ gặp khó khăn cạnh tranh còn các hộ không có đất canh tác ít có cơ hội sinh kế ngoài làm nông, quyết định bỏ quê lên phố ngày càng trở nên hấp dẫn đối với người dân vùng nông thôn ĐBSCL”, Giáo sư Bob Baulch đến từ bộ môn Kinh tế tại Đại học RMIT cho biết.
Ông nói thêm: “Đầu tư vào hiện đại hóa nông nghiệp, phát triển kỹ năng và giáo dục, cũng như cơ sở hạ tầng địa phương là nhiệm vụ thiết yếu để mở rộng cơ hội và cải thiện sinh kế cho người dân trong vùng. Các chính sách thúc đẩy di cư tự nguyện cùng hệ thống an sinh xã hội linh hoạt để bảo vệ nhóm dễ tổn thương cũng rất cần thiết để hỗ trợ những người không thể hưởng lợi từ các cơ hội trên”.
Từ canh tác lúa đến nuôi trồng thủy sản
Các nghiên cứu viên Đại học RMIT cho biết, cơ cấu sử dụng đất ở ĐBSCL cũng đang thay đổi nhanh chóng khi các hộ gia đình ứng phó trước biến động thị trường và áp lực môi trường. Diện tích trồng lúa (vốn chiếm ưu thế trước kia) đã giảm từ 2,4 triệu héc-ta vào năm 2006 xuống còn 1,9 triệu héc-ta vào năm 2022. Trong khi đó, diện tích nuôi trồng thủy sản tăng từ 634.000 héc-ta lên 950.000 héc-ta, và diện tích trồng cây lâu năm như dừa và cây ăn trái khác cũng đang gia tăng.
Những thay đổi này phản ánh cả thực tế môi trường lẫn động lực thị trường. Xâm nhập mặn và hạn hán khiến trồng lúa kém khả thi, buộc nhiều nhà nông chuyển sang nuôi trồng thủy sản hoặc đa dạng hóa sang cây trồng có giá trị cao hơn. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này không đồng đều. Các hộ khá giả, có vốn và năng lực kỹ thuật sẽ gặp thuận lợi hơn khi đầu tư vào nuôi trồng thủy sản hoặc cây lâu năm. Các hộ nghèo, thiếu nguồn lực vẫn gắn bó với trồng lúa lợi nhuận thấp hoặc từ bỏ nghề nông.
Cải cách pháp lý đã thúc đẩy quá trình chuyển đổi này bằng cách nới lỏng các hạn chế trước đây về chuyển đổi đất trồng lúa sang mục đích sử dụng khác. Ngoài ra, nghiên cứu chỉ ra rằng việc chuyển đổi các khu vực có năng suất thấp sang các mục đích có lợi nhuận cao hơn như cây lâu năm và nuôi trồng thủy sản phù hợp với lẽ tự nhiên.
Tiến sĩ Trần Đức Trinh, Điều phối chuyên gia nghiên cứu tại Khoa Kinh doanh RMIT Việt Nam, cho biết: “Trong khi một số chuyển đổi cho thấy tính khả thi, một số khác lại tỏ ra thiếu bền vững khi mà vùng đang thiếu cơ sở hạ tầng và cơ chế chính sách hỗ trợ cần thiết”.
Hàm ý từ nhận định này rất rõ ràng. Ông nói: “Cần có hướng dẫn cụ thể cho việc chuyển đổi và sử dụng đất một cách bền vững ở ĐBSCL, trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nước biển dâng sắp gây nên những tác động nghiêm trọng cho khu vực này”.
Mối quan tâm của hàng triệu người
Khoảng cách trong tiếp cận đất và chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất không chỉ là vấn đề của ngành nông nghiệp mà còn là thách thức đối với sự phát triển. Ở ĐBSCL, đất vừa là nguồn thu nhập, vừa là “tấm đệm” chống đỡ trước các cú sốc. Không có đất, các hộ không còn nhiều lựa chọn ngoài công việc không chính thức bấp bênh hoặc di cư. Và theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới thì di cư chỉ giải quyết được phần nào khi nhiều lao động di cư không có việc làm ổn định, thu nhập thấp, tiền gửi về ít và mất kết nối với cộng đồng ở quê nhà.
Hệ quả rất rõ rệt. Khi sinh kế truyền thống suy yếu, vùng có nguy cơ gia tăng bất bình đẳng. Đất có giá trị cao cho nuôi thủy sản và cây lâu năm ngày càng tập trung vào các hộ khá giả, trong khi các hộ không có hoặc ít đất nông nghiệp bị bỏ lại phía sau.
Báo cáo của Ngân hàng Thế giới kêu gọi cần có chiến lược cân bằng: hiện đại hóa nông nghiệp để duy trì sinh kế cho người ở lại, đầu tư vào hạ tầng để thu hút cơ hội mới và tăng cường giáo dục, đào tạo kỹ năng để người dân thích ứng thành công với tình hình mới dù ở lại hay di cư. Nếu không có những biện pháp này, ĐBSCL có nguy cơ “lép vế” trong quá trình phát triển kinh tế và hàng triệu hộ dân ở nông thôn có thể không còn sinh kế khả thi.
(*) Báo cáo “Ở lại hay di cư: Cuộc sống vùng Đồng bằng sông Cửu Long ở Việt Nam” được thực hiện với sự hỗ trợ tài chính từ Chính phủ Australia thông qua Chương trình Quan hệ Đối tác chiến lược Australia – Ngân hàng Thế giới.
