Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) đề xuất bổ sung trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại về tội đưa hối lộ, kỳ vọng sẽ khắc phục khoảng trống pháp lý, nâng cao hiệu quả đấu tranh với các vụ án kinh tế, tham nhũng.
Tại Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Bộ Công an đề xuất bổ sung 19 tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự, nâng tổng số tội danh áp dụng đối với chủ thể này từ 33 lên 52.
Các tội danh được đề xuất bổ sung tập trung ở nhiều lĩnh vực như thuế, tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm, đất đai, môi trường, mạng máy tính, mạng viễn thông… Trong đó, đáng chú ý là đề xuất bổ sung trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại về tội đưa hối lộ.
Theo Bộ Công an, sau hơn 8 năm thi hành Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), các cơ quan tiến hành tố tụng mới khởi tố 16 vụ án đối với pháp nhân thương mại, chiếm khoảng 0,0023% trong tổng số hơn 688.000 vụ án hình sự trên cả nước.
Theo cơ quan soạn thảo, thực tiễn này cho thấy vẫn còn khoảng trống trong việc xử lý trách nhiệm của pháp nhân thương mại, nhất là đối với những vụ án mà hành vi phạm tội được thực hiện vì lợi ích của doanh nghiệp nhưng việc xử lý chủ yếu mới dừng ở cá nhân trực tiếp thực hiện.
Riêng đối với tội đưa hối lộ, dự thảo đề xuất bổ sung trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại khi có hành vi đưa hoặc sẽ đưa lợi ích cho người có chức vụ, quyền hạn nhằm để người đó làm hoặc không làm một việc vì lợi ích hoặc theo yêu cầu của pháp nhân. Quy định cũng mở rộng phạm vi áp dụng đối với hành vi đưa hối lộ cho công chức nước ngoài, công chức của tổ chức quốc tế công hoặc người có chức vụ, quyền hạn trong doanh nghiệp, tổ chức ngoài Nhà nước.
Nếu được thông qua, pháp nhân thương mại phạm tội đưa hối lộ có thể phải đối mặt với các chế tài như phạt tiền đến 20 tỷ đồng, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn, tùy theo tính chất, mức độ vi phạm.
Đáng chú ý, bên cạnh việc mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự, dự thảo cũng đề xuất bỏ hình phạt “cấm huy động vốn” đối với pháp nhân thương mại. Đồng thời, bổ sung nguyên tắc xử lý theo hướng nếu có thể áp dụng biện pháp khác hoặc không cần xử lý hình sự thì không áp dụng trách nhiệm hình sự; trường hợp phải xử lý thì ưu tiên thu hồi tài sản, khắc phục hậu quả kinh tế do hành vi phạm tội gây ra.
Những đề xuất này được đánh giá là hướng tới hoàn thiện chính sách hình sự đối với pháp nhân thương mại, vừa nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm kinh tế, tham nhũng, vừa bảo đảm môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, ổn định.
Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, Luật sư Tạ Anh Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TNHH Tạ Anh Tuấn cho rằng, việc bổ sung trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại về tội đưa hối lộ là bước hoàn thiện cần thiết của chính sách hình sự trong bối cảnh nhiều vụ án kinh tế hiện nay không chỉ có sự tham gia của cá nhân mà còn gắn với lợi ích của doanh nghiệp.
Theo Luật sư Tuấn, trên thực tế, không ít trường hợp người trực tiếp thực hiện hành vi đưa hối lộ chỉ là người đại diện hoặc người được giao nhiệm vụ, trong khi lợi ích cuối cùng lại thuộc về pháp nhân thương mại.
“Nếu chỉ xử lý cá nhân mà bỏ qua trách nhiệm của pháp nhân trong những trường hợp pháp nhân thực sự là chủ thể hưởng lợi thì việc xử lý sẽ chưa toàn diện, hiệu quả phòng ngừa cũng như khả năng thu hồi tài sản có thể bị hạn chế”, Luật sư Tạ Anh Tuấn phân tích.
Tuy nhiên, theo Luật sư Tuấn, việc mở rộng trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân không đồng nghĩa với việc mọi hành vi vi phạm của cá nhân trong doanh nghiệp đều được quy kết cho doanh nghiệp.
Luật sư cho biết, để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân và đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định của Bộ luật Hình sự.
“Đây là những điều kiện mang tính bắt buộc nhằm bảo đảm nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm. Do đó, trách nhiệm hình sự của pháp nhân và trách nhiệm hình sự của cá nhân là hai chế định độc lập. Tùy từng vụ việc, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét xử lý cả pháp nhân và cá nhân nếu đều có đủ căn cứ theo quy định của pháp luật”, Luật sư Tuấn phân tích.
Theo Luật sư Tuấn, điểm đáng chú ý của dự thảo lần này là không chỉ mở rộng phạm vi xử lý mà còn bổ sung nguyên tắc ưu tiên khắc phục hậu quả kinh tế, hạn chế áp dụng biện pháp hình sự nếu có thể xử lý bằng các biện pháp khác.
“Cách tiếp cận này phù hợp với chủ trương cải cách tư pháp và hoàn thiện thể chế phát triển kinh tế. Mục tiêu không phải hình sự hóa hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp, mà là bảo đảm mọi chủ thể hưởng lợi từ hành vi phạm tội đều phải chịu trách nhiệm tương xứng, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp xây dựng hệ thống quản trị tuân thủ, kiểm soát rủi ro và văn hóa kinh doanh liêm chính”, Luật sư Tạ Anh Tuấn nhấn mạnh.
