Định danh sản phẩm phụ tuần hoàn cho khu công nghiệp

Tại Hội nghị góp ý dự thảo Nghị quyết của Hội đồng nhân dân TP HCM về triển khai thi hành Luật Phát triển đô thị trên địa bàn TP HCM, TS Nguyễn Thị Thu Hà, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Phát triển Kinh tế xanh (Greeco), đề xuất cơ chế thí điểm trong quản lý các dòng tài nguyên có thể tái sử dụng giữa các doanh nghiệp trong khu công nghiệp. Theo đó, thành phố có thể ban hành danh mục thí điểm, định danh một số dòng thải nội khu an toàn như nhiệt dư, hơi nước và nước thải sau xử lý là sản phẩm phụ tuần hoàn công nghiệp, thay vì tiếp tục quản lý theo cơ chế chất thải.

Định danh tài nguyên tái sử dụng

Theo TS Nguyễn Thị Thu Hà, quy định hiện nay xếp dòng thải dịch chuyển giữa hai pháp nhân độc lập vào diện được quản lý như chất thải. Điều này khiến doanh nghiệp phải thực hiện các thủ tục liên quan đến quản lý, xử lý chất thải ngay cả khi dòng vật chất đó được chuyển giao luôn cho một doanh nghiệp khác để tiếp tục sử dụng. Khi nước thải sau xử lý, nhiệt dư hay hơi nước dư thừa vẫn được xác định là chất thải khi chuyển giao giữa các pháp nhân, doanh nghiệp có thêm thủ tục và chi phí để thực hiện trao đổi. Điều này làm giảm động lực đầu tư vào các mô hình tận dụng tài nguyên giữa những nhà máy nằm gần nhau.

Nếu các dòng tài nguyên này, theo đề xuất, được công nhận là sản phẩm phụ tuần hoàn. Khi đó, doanh nghiệp có thể chuyển giao trực tiếp nhiệt dư, hơi nước hoặc nước sau xử lý cho đơn vị có nhu cầu sử dụng, thay vì áp dụng toàn bộ cơ chế quản lý đối với chất thải.

Việc xây dựng cơ chế định danh riêng cho các dòng tài nguyên an toàn có thể tạo hành lang pháp lý để hình thành mạng lưới trao đổi năng lượng, nước và nguyên liệu trong cùng khu công nghiệp, thay vì để những nguồn tài nguyên còn khả năng sử dụng tiếp tục nằm trong quy trình quản lý chất thải.

Chuyển đổi sinh thái

Đề xuất của TS Nguyễn Thị Thu Hà được đưa ra trong quá trình TP HCM đang xây dựng Nghị quyết về tiêu chí, lộ trình và chính sách hỗ trợ chuyển đổi khu công nghiệp, cụm công nghiệp sang mô hình sinh thái. Đây cũng là bước chuẩn bị chính sách để triển khai Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16 có hiệu lực thi hành từ ngày 1/10/2026.

Dự thảo nghị quyết đặt ra yêu cầu doanh nghiệp sinh thái áp dụng các giải pháp tiết kiệm tối thiểu 5% lượng nguyên liệu, nước, năng lượng, hóa chất hoặc giảm 5% chất thải phát sinh. PGS TS Đặng Vũ Bích Hạnh, Trường Đại học Bách khoa TP HCM, cho rằng việc áp dụng một tỷ lệ giảm cố định 5% có thể chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả môi trường của từng doanh nghiệp. Theo bà, doanh nghiệp vốn đã có động lực tối ưu hóa chi phí đầu vào, trong khi mức giảm cơ học có thể tạo ra cách tiếp cận khác nhau giữa doanh nghiệp đã tối ưu công nghệ và doanh nghiệp còn dư địa tiết kiệm lớn.

TS Nguyễn Thị Thu Hà cũng cho rằng chỉ tiêu giảm 5% có thể tạo ra sự bất lợi đối với những đơn vị đã đầu tư công nghệ và tối ưu hóa từ trước. Trong khi đó, các cơ sở có mức tiêu hao cao có thể dễ đạt tỷ lệ giảm 5%, dù lượng tài nguyên tiêu thụ hoặc phát thải tuyệt đối vẫn lớn.

Từ đó, TS Nguyễn Thị Thu Hà đề xuất chuyển từ chỉ tiêu phần trăm giảm cơ học sang đo lường cường độ tiêu hao và phát thải trên một đơn vị sản phẩm. Chẳng hạn, hiệu quả sử dụng tài nguyên có thể được tính bằng lượng điện tiêu thụ trên một tấn thép hoặc lượng nước sử dụng trên một tấn vải.

Quá trình chuyển đổi khu công nghiệp sinh thái tại TP HCM cũng đặt ra yêu cầu đồng bộ giữa tiêu chí trong nước và các chuẩn mực quốc tế.

Ông Phạm Ngọc Thuận - Phó Chủ tịch HĐQT Becamex IDC, đề xuất thành phố phối hợp với các tổ chức quốc tế như Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) thuộc Ngân hàng Thế giới (World Bank) để đánh giá và công nhận chứng chỉ khu công nghiệp sinh thái có giá trị quốc tế. Theo ông, việc được các tổ chức quốc tế thừa nhận có thể tạo thêm cơ sở để hàng hóa sản xuất trong các khu công nghiệp sinh thái của TP HCM tiếp cận các thị trường xuất khẩu.

PGS TS Đặng Vũ Bích Hạnh đề nghị bổ sung các tiêu chí định lượng về đa dạng sinh học và lộ trình tiệm cận Net Zero, qua đó tạo cơ sở để tiêu chí khu công nghiệp sinh thái tại TP HCM tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Theo hướng này, đánh giá khu công nghiệp sinh thái cần xem xét cả hiệu quả sử dụng tài nguyên, phát thải và khả năng duy trì các giá trị sinh thái, thay vì chỉ tập trung vào các giải pháp sản xuất sạch hơn.

Kỳ vọng từ cơ chế thí điểm dòng thải

Đề xuất định danh sản phẩm phụ tuần hoàn của TS Nguyễn Thị Thu Hà tập trung vào một điểm nghẽn pháp lý trong quá trình trao đổi tài nguyên giữa các doanh nghiệp trong cùng khu công nghiệp.

Nếu một số dòng thải an toàn như nhiệt dư, hơi nước hoặc nước sau xử lý được xác định rõ là sản phẩm phụ tuần hoàn trong phạm vi thí điểm, doanh nghiệp sẽ có cơ sở pháp lý để ký kết hợp đồng, đầu tư hạ tầng kết nối và tổ chức trao đổi tài nguyên nội khu.

Cùng với đó, việc cho phép nhà đầu tư hạ tầng tham gia vận hành hệ thống đường ống dẫn hơi dư, mạng lưới nước tái sử dụng hoặc các công trình kết nối tương tự có thể tạo điều kiện hình thành hạ tầng cộng sinh dùng chung trong khu công nghiệp.

Từ cơ chế định danh dòng thải, phương pháp đo lường cường độ tiêu hao đến tiêu chí đánh giá theo chuẩn quốc tế, các đề xuất tại hội nghị đang hướng tới một cách tiếp cận trong đó khu công nghiệp sinh thái được đánh giá bằng hiệu quả sử dụng tài nguyên và khả năng kết nối giữa các doanh nghiệp. Trong đó, cơ chế thí điểm định danh sản phẩm phụ tuần hoàn có thể là một trong những nền tảng pháp lý để các dòng tài nguyên còn khả năng sử dụng tiếp tục được lưu chuyển trong khu công nghiệp.