Khi dư địa chính sách tiền tệ thu hẹp và rủi ro vĩ mô gia tăng, NHNN ưu tiên cách tiếp cận linh hoạt với lãi suất, nhằm kiểm soát biến động mà không làm gián đoạn đà phục hồi của nền kinh tế.
Trong bối cảnh kinh tế hiện nay, việc Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đưa ra định hướng điều hành lãi suất thay vì áp đặt các quy định cứng đang phản ánh cách tiếp cận linh hoạt hơn trước những biến động phức tạp của thị trường. Đằng sau lựa chọn này là hàng loạt yếu tố liên quan đến dòng tiền, thanh khoản hệ thống và áp lực vĩ mô trong và ngoài nước.
Dòng tiền bị “kẹt”
Số liệu từ Tổng cục Thống kê cho thấy đến hết quý I/2026, tăng trưởng tín dụng đạt khoảng 2,4% so với cùng kỳ, trong khi huy động vốn của các tổ chức tín dụng chỉ tăng 0,8%.
Theo phân tích của Mirae Asset, điều này phản ánh sự mất cân đối kéo dài trong hệ thống ngân hàng. Dù lãi suất huy động đã tăng khoảng 18 điểm cơ bản ở kỳ hạn ngắn và 46 điểm cơ bản ở kỳ hạn dài, thanh khoản vẫn chưa cải thiện rõ rệt. Thực tế vấn đề không chỉ nằm ở lãi suất, mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố sâu xa hơn.
Một trong những nguyên nhân chính là dòng tiền trong nền kinh tế chưa được khơi thông. Từ sau cú sốc trái phiếu doanh nghiệp, tín dụng vào kinh doanh bất động sản tăng mạnh, nhưng thị trường lại không hấp thụ tốt. Giá bất động sản vẫn neo cao, chủ yếu ở phân khúc trung và cao cấp, trong khi thu nhập người dân chưa ổn định.
Kết quả là giao dịch sụt giảm mạnh (giảm gần 24% so với quý trước), khiến dòng tiền bị “tồn đọng” tại các dự án, buộc nhà điều hành phải có động thái hạn chế tín dụng vào bất động sản, nhằm thúc đẩy doanh nghiệp bán hàng tồn trước khi mở rộng đầu tư mới.
Bên cạnh đó, hàng loạt cải cách pháp lý gần đây ở nhiều lĩnh vực cũng làm thay đổi dòng chảy tiền trong nền kinh tế, khiến thị trường cần thời gian để thích nghi. Điều này thể hiện qua việc tiêu dùng bán lẻ vẫn tăng chậm (chỉ hơn 8% trong năm 2025), dù tăng trưởng chung cao.
“Trong nước, tăng trưởng tín dụng cao kéo dài cùng với chi phí đầu vào tăng như nguyên vật liệu, năng lượng đang làm gia tăng rủi ro lạm phát trong năm 2026. Vì vậy, chính sách tiền tệ khó có thể nới lỏng mạnh, dù mục tiêu tăng trưởng vẫn ở mức hai chữ số.
Ở bên ngoài, áp lực còn lớn hơn khi đồng USD có xu hướng mạnh lên, khả năng Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) không giảm lãi suất như kỳ vọng và dự trữ ngoại hối trong nước chưa phục hồi. Những yếu tố này khiến việc duy trì lãi suất thấp trở nên tốn kém và tiềm ẩn rủi ro cho ổn định vĩ mô”, chuyên gia tại Mirae Asset nhận định.
Từ góc độ cấu trúc, ông Nguyễn Hưng, Tổng giám đốc TPBank lý giải điểm cốt lõi của thị trường tài chính Việt Nam là sự phụ thuộc rất lớn vào hệ thống ngân hàng thương mại. Phần lớn nhu cầu vốn của nền kinh tế, kể cả các dự án có thời gian hoàn vốn dài như hạ tầng hay bất động sản vẫn chủ yếu được tài trợ bằng tín dụng ngân hàng, trong khi đáng ra những nhu cầu này cần được chia sẻ bởi các kênh vốn dài hạn.
Vấn đề nằm ở chỗ nguồn vốn của ngân hàng lại mang tính ngắn hạn. Người gửi tiền tại Việt Nam có xu hướng chọn kỳ hạn dưới 12 tháng để đảm bảo tính linh hoạt, trong khi quy định hiện hành chỉ cho phép các ngân hàng sử dụng tối đa 25% nguồn vốn ngắn hạn để cho vay trung và dài hạn. Điều này tạo ra độ lệch kỳ hạn, nghĩa là ngân hàng phải dùng nguồn vốn ngắn để đáp ứng nhu cầu vốn dài, nhưng lại bị giới hạn bởi quy định an toàn. Hệ quả là khả năng mở rộng tín dụng không chỉ phụ thuộc vào nhu cầu vay hay mặt bằng lãi suất, mà còn bị ràng buộc bởi chính cấu trúc nguồn vốn.
Chính vì vậy, dư địa của chính sách tiền tệ thực tế không còn quá rộng. Việc nới lỏng hay siết chặt lãi suất đơn thuần khó có thể giải quyết triệt để bài toán vốn cho nền kinh tế. Thay vào đó, cần sự phối hợp với các chính sách khác, đặc biệt là phát triển các kênh dẫn vốn dài hạn để giảm tải cho hệ thống ngân hàng.
Trong bối cảnh hiện nay, việc giữ ổn định vĩ mô, mà trọng tâm là kiểm soát lạm phát vẫn phải được ưu tiên, bởi nếu nền tảng này mất ổn định, mọi nỗ lực điều tiết dòng vốn đều trở nên kém hiệu quả.
Cần “kiềm chế” đà tăng lãi suất
Thực tế từ thị trường liên ngân hàng cho thấy thanh khoản trong hệ thống không hề dư thừa. Lãi suất liên ngân hàng biến động mạnh phản ánh sự căng thẳng, đặc biệt ở các ngân hàng quy mô nhỏ.
Các ngân hàng không chỉ phải đáp ứng các tỷ lệ an toàn theo quy định mà còn phải duy trì nguồn vốn để cho vay mới. Trong bối cảnh bất ổn, người gửi tiền không chỉ quan tâm đến lãi suất mà còn chú trọng yếu tố an toàn.
Điều này dẫn đến một vòng xoáy cạnh tranh, ngân hàng lớn tăng lãi suất khiến ngân hàng nhỏ buộc phải tăng mạnh hơn, nhưng ngân hàng nhỏ lại chịu áp lực về biên lợi nhuận và chất lượng khách hàng.
Nhóm chuyên gia tại Mirae Asset cho rằng trong bối cảnh đó, việc NHNN định hướng hạn chế đà tăng lãi suất, đồng thời cam kết hỗ trợ thanh khoản được xem là hợp lý vì ba lý do chính:
Thứ nhất, lãi suất huy động tăng trong dự kiến (30-50 điểm cơ bản), nhưng lãi suất cho vay tăng nhanh hơn (50-130 điểm cơ bản), cho thấy cầu tín dụng vẫn cao. Nếu để thị trường tự điều chỉnh hoàn toàn, nguy cơ xảy ra cuộc đua lãi suất là rất lớn.
Thứ hai, áp lực thanh khoản chủ yếu đến từ các tổ chức tín dụng nhỏ. Việc kiểm soát lãi suất thị trường 1 (huy động, cho vay) và hỗ trợ thanh khoản qua thị trường 2 (liên ngân hàng) giúp ổn định hệ thống. Quy định mới mở rộng đối tượng vay đặc biệt cũng là bước chuẩn bị để tránh rủi ro hệ thống.
Thứ ba, không áp trần lãi suất giúp cơ quan điều hành giữ được sự linh hoạt, có thể điều chỉnh theo diễn biến thực tế thay vì bị ràng buộc cứng.
Ông Nguyễn Dương Công Nguyên, chuyên gia phân tích ngành tại Mirae Asset nhìn nhận việc các ngân hàng thương mại gần đây đồng thuận giảm lãi suất cần được hiểu là nhằm ổn định mặt bằng chung, chứ không phải tín hiệu nới lỏng mạnh chính sách tiền tệ. Trên thực tế, NHNN vẫn duy trì lãi suất điều hành ở mức thấp, thanh khoản được điều tiết theo từng giai đoạn và tăng trưởng tín dụng được kiểm soát chặt.
Về diễn biến tăng lãi suất thời gian qua đã được dự báo, nhưng tốc độ tăng nhanh nếu không kiểm soát có thể gây rủi ro. Quan trọng hơn, tăng lãi suất không giải quyết ngay được bài toán mất cân đối giữa tín dụng và huy động. Do đó, việc hạn chế cuộc đua lãi suất là cần thiết.
Trong thời gian tới, lãi suất có thể chưa đạt đỉnh hoàn toàn, nhưng dư địa tăng không còn nhiều, ước tính chỉ khoảng 20-30 điểm cơ bản nữa. Mức này nhằm cân bằng giữa các yếu tố lạm phát, tỷ giá, cung tiền và ổn định hệ thống tài chính
Việc NHNN chọn định hướng thay vì áp đặt lãi suất phản ánh một thực tế nền kinh tế đang ở trạng thái nhạy cảm, cần sự linh hoạt hơn là những quy định cứng nhắc, nhằm vừa duy trì tăng trưởng, vừa hạn chế rủi ro tích tụ trong tương lai.
