Mã số vùng trồng như “tấm hộ chiếu” của nông sản xuất khẩu. Tuy nhiên, tình trạng gian lận, sử dụng mã số không đúng thực tế đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về minh bạch dữ liệu và siết chặt quản lý.
Có đất, trực tiếp sản xuất nhưng khi muốn liên kết xuất khẩu, người dân lại “ngã ngửa” vì diện tích của mình đã có mã số vùng trồng bị người khác sử dụng. Thực trạng này cho thấy những bất cập trong quản lý mã số vùng trồng, đồng thời tiềm ẩn rủi ro đối với chuỗi cung ứng sầu riêng xuất khẩu.
Theo ông Lê Vũ Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu trái cây Chánh Thu, những nguy cơ trong thu mua sầu riêng hiện nay gồm tình trạng mượn mã số, sử dụng mã cho sản lượng vượt khả năng thực tế hoặc dùng mã cho sầu riêng không có nguồn gốc từ vườn đã đăng ký.
Ông Tuấn Anh cho biết, từ khi Nghị định thư xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc được ký kết vào tháng 9/2022, các yêu cầu về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc ngày càng chặt chẽ. Trong khi đó, hoạt động sản xuất vẫn còn phân tán, nhiều hộ chưa ghi chép đầy đủ nhật ký sản xuất. Đáng chú ý, tình trạng gian lận mã số vùng trồng vẫn diễn ra.
Hiện Chánh Thu đang liên kết gần 2.000 ha sầu riêng có mã số xuất khẩu tại Đắk Lắk, Đắk Nông cũ và các tỉnh lân cận. Doanh nghiệp triển khai số hóa vùng trồng, hướng dẫn nông dân ghi nhật ký sản xuất, sử dụng vật tư theo yêu cầu và lấy mẫu kiểm tra trước thu hoạch.
Từ thực tiễn hoạt động, ông Tuấn Anh kiến nghị hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia, xử lý hành vi gian lận mã số, tập huấn các yêu cầu của thị trường nhập khẩu và hỗ trợ tín dụng cho các cơ sở đóng gói, kho lạnh, logistics.
Ở góc độ quản lý chuỗi cung ứng, đại diện Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk đề xuất xây dựng chuỗi dữ liệu số kết nối khép kín từ vườn trồng đến doanh nghiệp xuất khẩu. Theo đó, nông dân cập nhật nhật ký sản xuất, vật tư sử dụng; hợp tác xã quản lý diện tích, sản lượng; cơ sở đóng gói ghi nhận nguyên liệu; doanh nghiệp xuất khẩu đối chiếu hồ sơ.
Hiệp hội kiến nghị triển khai thí điểm giải pháp này trong 90 ngày tại 2-3 xã, phường, qua đó từng bước tăng cường khả năng kiểm soát và minh bạch thông tin trong toàn chuỗi.
Cùng với các giải pháp công nghệ, hành lang pháp lý về quản lý mã số vùng trồng cũng có bước chuyển quan trọng. Nghị định 38/2026/NĐ-CP và Nghị quyết 36/2026/NQ-CP ban hành ngày 31/7/2026 đã cắt giảm tối đa thủ tục. Thời gian giải quyết hồ sơ hiện còn tối đa 3 ngày làm việc đối với thị trường không yêu cầu mã số và 10 ngày làm việc đối với thị trường có yêu cầu mã số.
Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nguyễn Quốc Mạnh thừa nhận, do Nghị quyết 36 được ban hành đúng vào đỉnh điểm vụ thu hoạch sầu riêng tại Đắk Lắk nên thời gian đầu triển khai không tránh khỏi những lo lắng. Tuy nhiên, sau 2 tháng thực hiện, quy trình đã thông thoáng rõ rệt. Khoảng 1.600 hồ sơ đăng ký mã số vùng trồng đã được chuyển sang các nước nhập khẩu, trong đó có Trung Quốc, để xem xét phê duyệt.
Dù thủ tục cấp mã được rút gọn, công tác hậu kiểm vẫn được đặt ra nghiêm ngặt. UBND cấp xã phải thực hiện kiểm tra sau cấp mã trong thời hạn tối đa 3 tháng. Việc được cấp mã số trong nước không đồng nghĩa với việc vùng trồng đương nhiên đáp ứng đầy đủ điều kiện xuất khẩu. Nhà vườn và doanh nghiệp nếu không duy trì các điều kiện thực tế hoặc kê khai gian dối sẽ bị xử lý.
Từ câu chuyện quản lý mã số vùng trồng sầu riêng, ngành nông nghiệp cũng đang tính toán mở rộng những bài học quản lý sát với thực tế sản xuất sang cây cà phê, một trong những nông sản chủ lực của Tây Nguyên.
Để nông sản Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường xuất khẩu, minh bạch dữ liệu số cần đi đôi với việc tuân thủ pháp luật của tất cả các bên trong chuỗi giá trị. Đây không chỉ là yêu cầu để kiểm soát nguồn gốc sản phẩm mà còn là nền tảng củng cố uy tín của nông sản Việt trên thị trường quốc tế.
