Khi quy định ngày càng khắt khe, chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn bền vững đang trở thành lợi thế cạnh tranh mới của thủy sản Việt Nam.
Năm 2016, ông Vincent Gothknecht, Trưởng đại diện Văn phòng I. Schroeder KG (ISKG) tại Việt Nam, quyết định chuyển đến sống tại TP HCM để mở văn phòng đại diện cho tập đoàn thương mại lâu đời này của Đức. Khi ấy, ông đặt niềm tin vào Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA), vốn dĩ lúc đó vẫn còn trên bàn đàm phán. Bốn năm sau, năm 2020 hiệp định mới chính thức có hiệu lực.
Thế nhưng đến thời điểm hiện tại, ông Gothknecht khẳng định vụ “đặt cược” gần một thập kỷ của mình đã thành công. Bởi vì trong một chuyến công tác định kỳ trở lại Châu Âu gần đây, khi bước vào một siêu thị Lidl ở Đức, ông nhìn thấy những sản phẩm tôm chế biến sẵn từ Việt Nam.
Ông kể lại rằng bao bì của những sản phẩm này có ba yếu tố, gồm dòng chữ "giàu protein", logo bền vững ASC, và điểm số dinh dưỡng Nutri-Score. Mặt sau còn có mã QR để người tiêu dùng Đức quét và nhìn thấy chính xác ao nuôi xuất xứ tại Đồng bằng sông Cửu Long.
Ông khẳng định đây không chỉ là một sản phẩm, mà là bằng chứng cho thấy thủy sản Việt Nam đã bước ra khỏi thời kỳ của những container hàng thô giá rẻ để đứng trên kệ siêu thị châu Âu bằng danh tính và sự minh bạch.
Câu chuyện ông Gothknecht kể trong bài chia sẻ "Quy định và xu hướng thị trường thủy sản EU" tại TP HCM này còn phản ánh sự dịch chuyển toàn diện trong cách EU quản lý thương mại thủy sản. Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký VASEP, EU đang chuyển dần từ kiểm soát an toàn thực phẩm đơn thuần sang quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng, bao gồm truy xuất nguồn gốc, khai thác hợp pháp, tính bền vững và trách nhiệm môi trường.
Xu hướng quản lý chuỗi cung ứng của EU đặt ra bài toán không dễ giải cho doanh nghiệp Việt Nam. Đó là làm sao vừa duy trì và tăng trưởng thị phần tại EU thông qua EVFTA, vừa xoay xở với chi phí nguyên liệu thô trong nước ngày càng tăng và các quy định kỹ thuật châu Âu thay đổi với tốc độ ngày một nhanh hơn.
Theo ông Gothknecht, lời giải không nằm ở việc cạnh tranh giá với các nước có quy mô nuôi trồng công nghiệp lớn như Ấn Độ hay Ecuador. Ông phân tích rằng Việt Nam chủ yếu có các ao nuôi quy mô nhỏ, thuộc sở hữu hộ gia đình, khiến chi phí nguyên liệu tôm thô cao hơn đáng kể so với các mô hình trang trại quy mô lớn ở những nước cạnh tranh. Ngược lại, Việt Nam có lợi thế trong việc nâng cấp sản phẩm bằng cách chế biến. Đây là đường đi riêng phù hợp, thay vì lao vào cuộc đua giá ở phân khúc hàng thô đại trà.
Một điểm rất đáng lưu ý khác là Việt Nam có thế mạnh về tiêu chuẩn ASC (Aquaculture Stewardship Council) - bộ tiêu chuẩn quốc tế về nuôi trồng thủy sản bền vững và có trách nhiệm, nhằm giảm thiểu tác động xấu đến môi trường, hệ sinh thái và cộng đồng. Theo ông Koji Yamamoto, Tổng Giám đốc khu vực Nhật Bản kiêm Trưởng bộ phận Hỗ trợ Nhà sản xuất khu vực Đông Nam Á của ASC, Việt Nam hiện là quốc gia dẫn đầu châu Á về sản lượng thủy sản đạt chứng nhận ASC, với hơn 300 cơ sở nuôi tôm được chứng nhận. Ông cho biết 100% sản lượng cá tra đạt chứng nhận ASC lưu hành toàn cầu hiện nay đều có xuất xứ từ Việt Nam, được phân phối tới 61 thị trường thông qua 58 cơ sở đạt chuẩn.
Đây là một lợi thế rất lớn cho thủy sản Việt Nam trên con đường chinh phục thị trường Châu Âu, bởi Đức và các nước Benelux hiện là thị trường tiêu thụ tôm ASC lớn nhất thế giới, còn Pháp đang tăng trưởng mạnh ở mảng dịch vụ thực phẩm và nhà hàng.
Lợi thế về tiêu chuẩn ASC cũng hoàn toàn phù hợp với xu hướng tiêu dùng đang định hình sức mua tại EU. Theo ông Gothknecht, người tiêu dùng Châu Âu có tâm lý tiêu dùng trung thành. Họ thích các sản phẩm cơ bản nhưng đạt tiêu chuẩn bền vững cực cao.
Con đường vào EU không chỉ trải hoa hồng. Ông Gothknecht cảnh báo rằng quy định PPWR - Quy định về bao bì và rác thải bao bì của EU rất khắt khe. Ví dụ với thực phẩm đóng hộp như cá ngừ, phần vỏ lon bắt buộc phải không chứa PVC, không chứa BPA và phải kiểm soát dư lượng PFAS. Nếu vi phạm, EU sẽ từ chối thông quan các lô hàng này. Càng khó khăn hơn khi PPWR thiếu những hướng dẫn ban đầu, khiến các doanh nghiệp gặp nhiều bối rối.
Song song đó là áp lực ngày càng lớn về trách nhiệm xã hội. Theo ông Gothknecht, các nhà bán lẻ lớn tại châu Âu như Tesco, Sainsbury's, Aldi hay Lidl không còn dựa hoàn toàn vào các chứng chỉ phổ biến như BSCI hay Sedex (các bộ tiêu chuẩn và hệ thống đánh giá trách nhiệm xã hội phổ biến của thế giới). Thay vào đó, họ cử đội ngũ riêng tại châu Á đến kiểm toán đột xuất tại nhà máy, kiểm tra hồ sơ giờ làm thêm, an toàn lao động và lao động trẻ em. Đã có trường hợp nhà máy bị khóa mã và mất quyền vào các hệ thống này khi không đáp ứng yêu cầu.
Bản thân tấm nhãn ASC cũng đang thay đổi. Ông Koji Yamamoto, Tổng Giám đốc khu vực Nhật Bản kiêm Trưởng bộ phận Hỗ trợ Nhà sản xuất khu vực Đông Nam Á của ASC cho biết ASC đã chuyển sang logo mới hình bàn tay ngay trong năm nay, một phần để phù hợp với Chỉ thị "Trao quyền cho người tiêu dùng vì sự chuyển đổi xanh" của EU nhằm hạn chế tình trạng "tẩy xanh" (greenwashing). Theo ông, mốc thời hạn cho thị trường EU là tháng 9/2026. Tức là doanh nghiệp xuất khẩu sang châu Âu phải hoàn tất chuyển đổi nhãn mác sang logo mới trước thời điểm này.
Ngoài ra, ông Gothknecht lưu ý rằng lợi thế độc quyền của Việt Nam tại EU đang bị thu hẹp khi khối này gấp rút ký thêm các hiệp định thương mại tự do với những đối thủ cạnh tranh trực tiếp, trước mắt là Ấn Độ, tiếp tới có thể là Indonesia.
Có thể thấy rằng thời kỳ xuất khẩu thủy sản thô giá rẻ sang EU đã chính thức khép lại. Ông Gothknecht nhận định rằng doanh nghiệp Việt Nam không nên cố cạnh tranh về giá ở phân khúc hàng thô đại trà với Ấn Độ hay Ecuador, mà nên dồn lực vào chế biến sâu, biến tôm, cá tra thành các sản phẩm tẩm ướp, tẩm bột tiện lợi phù hợp với hộ gia đình nhỏ tại EU, đồng thời xây dựng công thức sản phẩm theo hướng "nhãn sạch" để đáp ứng thị hiếu khắt khe của Đức và Bắc Âu.
Về mặt vận hành, cả ông Gothknecht và bà Lê Hằng đều nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chủ động cập nhật quy định thay vì bị động ứng phó. Bà Hằng lưu ý rằng một yêu cầu mới về hồ sơ truy xuất nguồn gốc, ghi nhãn hay chứng nhận, nếu doanh nghiệp không cập nhật kịp thời thì dễ dẫn đến chậm thông quan, tăng chi phí, thậm chí mất cơ hội kinh doanh.
EVFTA đã mở cánh cửa vào châu Âu, nhưng để ở lại trên kệ siêu thị EU, doanh nghiệp Việt phải bước vào một cuộc chơi hoàn toàn khác. Giá rẻ không còn là lợi thế bền vững; giá trị gia tăng, khả năng chế biến sâu và năng lực tuân thủ các tiêu chuẩn mới mới là yếu tố quyết định. Trong bối cảnh quy định liên tục thay đổi và cạnh tranh từ các quốc gia khác gia tăng, doanh nghiệp nào cập nhật nhanh, thích ứng sớm và đầu tư vào chuỗi giá trị sẽ là những doanh nghiệp giữ được chỗ đứng và mở rộng thị phần tại thị trường châu Âu.
.jpg "Thủy sản Việt trước cơ hội bứt phá tại thị trường Vương quốc Anh")
