Trí tuệ nhân tạo (AI) mang lại lợi thế về năng suất và chi phí, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro về sở hữu trí tuệ, bảo mật dữ liệu và trách nhiệm pháp lý doanh nghiệp.
Chia sẻ với Diễn đàn Doanh nghiệp, Luật sư Hải Nhi – Công ty Luật Hợp danh FDVN, cho rằng doanh nghiệp cần chủ động quản trị dữ liệu, bản quyền và trách nhiệm pháp lý trong bối cảnh mới.
Trong kỷ nguyên số, khi AI có thể tạo ra nội dung, hình ảnh, thiết kế, phần mềm và các sản phẩm sáng tạo chỉ trong thời gian ngắn, theo Luật sư, những quy định pháp luật về sở hữu trí tuệ hiện hành đang bộc lộ những khoảng trống nào?
Nhiều vấn đề pháp lý về sở hữu trí tuệ được đặt ra trong thực tiễn gần đây khi AI được sử dụng ngày càng nhiều trong các hoạt động sáng tạo. Theo tôi, khoảng trống pháp lý hiện nay không đơn thuần nằm ở việc pháp luật chưa quy định ai là chủ sở hữu đối với sản phẩm do AI tạo ra, mà còn nằm ở việc chưa có cơ chế pháp lý đầy đủ để xác định ranh giới giữa đóng góp sáng tạo của con người và khả năng sáng tạo độc lập của AI.
Đồng thời, xác định trách nhiệm khi AI sử dụng dữ liệu, tác phẩm có bản quyền để huấn luyện, cũng như giải quyết xung đột giữa quyền sở hữu trí tuệ của chủ thể sáng tạo truyền thống với các mô hình khai thác công nghệ mới. Hiện nay, có thể nhận diện một số khoảng trống và thách thức pháp lý nổi bật.
Thứ nhất, xác định tác giả và chủ sở hữu đối với sản phẩm do AI tạo ra. Đây là vấn đề có tính nền tảng, bởi pháp luật về sở hữu trí tuệ được xây dựng trên cơ sở xác định con người là chủ thể sáng tạo. Trong khi đó, đối với AI, một sản phẩm có thể được hình thành từ sự kết hợp giữa ý tưởng của con người, dữ liệu đầu vào, câu lệnh điều khiển và khả năng xử lý của thuật toán.
Thứ hai, quyền sử dụng tác phẩm có bản quyền làm dữ liệu huấn luyện AI. Quy định hiện hành tại khoản 5 Điều 7 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (bổ sung tại khoản 3 Điều 1 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025) đặt cơ sở pháp lý cho việc sử dụng văn bản và dữ liệu là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan đối với hệ thống AI. Điều 13, Điều 14, Điều 15 Nghị định 134/2026/NĐ-CP bổ sung các quy định của Điều 37 Nghị định số 17/2023/NĐ-CP đã quy định cụ thể về điều kiện sử dụng, quyền bảo lưu và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân sử dụng dữ liệu.
Đáng chú ý, việc sử dụng dữ liệu phải đáp ứng các điều kiện về nguồn tiếp cận hợp pháp, mục đích nghiên cứu khoa học, thử nghiệm, huấn luyện AI và không nhằm mục đích thương mại, không gây thiệt hại bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền. Đồng thời, pháp luật ghi nhận quyền bảo lưu của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, quyền liên quan đối với việc sử dụng tác phẩm của mình để huấn luyện AI. Đối với trường hợp khai thác thương mại dữ liệu huấn luyện, tổ chức, cá nhân sử dụng còn phải thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền theo quy định.
Thứ ba, xác định trách nhiệm khi AI tạo ra sản phẩm xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Luật Sở hữu trí tuệ đã quy định các hành vi xâm phạm quyền tác giả tại Điều 28, quyền liên quan tại Điều 35 và các biện pháp bảo vệ quyền tại Điều 198, Điều 202. Ngoài ra, trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc hình sự còn được xem xét theo quy định tương ứng của Bộ luật Dân sự, pháp luật xử lý vi phạm hành chính và Bộ luật Hình sự.
Tuy nhiên, đặc thù của AI là quá trình tạo ra kết quả có thể diễn ra qua nhiều tầng xử lý kỹ thuật, khiến việc truy xuất nguồn gốc, xác định nguyên nhân và chứng minh hành vi xâm phạm trở nên khó khăn. Đặc biệt, người bị xâm phạm có thể không biết tác phẩm của mình đã được sử dụng trong dữ liệu huấn luyện hay không, còn người sử dụng AI cũng có thể không có khả năng kiểm soát toàn bộ dữ liệu và thuật toán tạo ra sản phẩm.
Vì vậy, vấn đề không chỉ là quy định trách nhiệm pháp lý mà còn là xây dựng cơ chế minh bạch thông tin, truy xuất dữ liệu, lưu trữ lịch sử xử lý và phân bổ trách nhiệm giữa các chủ thể trong chuỗi cung ứng AI. Đây là điều kiện quan trọng để quyền sở hữu trí tuệ có thể được bảo vệ trên thực tế, thay vì chỉ tồn tại trên phương diện quy định pháp luật.
Thứ tư, khoảng trống về bảo hộ sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và các sản phẩm sáng tạo có sử dụng AI. Đối với vấn đề này, pháp luật Việt Nam đã có bước tiến đáng kể. Điều 10 Nghị định số 65/2023/NĐ-CP, được bổ sung bởi Điều 15 Nghị định số 100/2026/NĐ-CP, quy định quyền sở hữu công nghiệp đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và thiết kế bố trí được tạo ra có sử dụng AI chỉ được xác lập khi con người có đóng góp đáng kể vào việc sáng tạo.
Như vậy, pháp luật đã bước đầu xác lập nguyên tắc con người phải có đóng góp sáng tạo thực chất để được công nhận tư cách tác giả đối với những đối tượng sở hữu công nghiệp nhất định. Tuy nhiên, trong thực tiễn, việc đánh giá mức độ đóng góp của con người, đặc biệt đối với những hệ thống AI có khả năng tự học, tự tối ưu và tạo ra nhiều phương án kỹ thuật, vẫn là vấn đề rất phức tạp, đòi hỏi chuyên môn cao và cơ chế đánh giá thống nhất.
Vậy đâu là những vấn đề pháp lý cấp thiết cần được hoàn thiện để theo kịp sự phát triển của công nghệ?
Một là, hoàn thiện tiêu chí xác định quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm có sử dụng AI. Cần có hướng dẫn cụ thể hơn về mức độ đóng góp sáng tạo của con người để xác định tư cách tác giả, chủ sở hữu và phạm vi quyền được bảo hộ. Đặc biệt, cần phân biệt rõ trường hợp AI chỉ là công cụ hỗ trợ với trường hợp sản phẩm chủ yếu được tạo ra tự động bởi hệ thống AI.
Hai là, hoàn thiện cơ chế khai thác và trả tiền bản quyền đối với dữ liệu huấn luyện AI. Mặc dù Điều 13, Điều 14, Điều 15 Nghị định số 134/2026/NĐ-CP đã quy định về điều kiện sử dụng dữ liệu, quyền bảo lưu và nghĩa vụ trả tiền bản quyền, nhưng vẫn cần làm rõ phương thức xác định mức tiền bản quyền, cơ chế cấp phép, thu thập và phân chia tiền bản quyền, đặc biệt đối với dữ liệu được sử dụng với quy mô lớn và có yếu tố xuyên biên giới.
Ba là, làm rõ trách nhiệm pháp lý của các chủ thể tham gia vào quá trình phát triển và khai thác AI. Cần có cơ chế phân định trách nhiệm giữa nhà phát triển, nhà cung cấp nền tảng, tổ chức huấn luyện AI và người sử dụng khi sản phẩm đầu ra xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của bên thứ ba. Việc xác định trách nhiệm cần gắn với mức độ kiểm soát, khả năng nhận biết và hành vi cụ thể của từng chủ thể, tránh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm khi xảy ra tranh chấp.
Bốn là, hoàn thiện cơ chế chứng minh và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số. Cần tăng cường các quy định về minh bạch nguồn dữ liệu, lưu trữ lịch sử huấn luyện, truy xuất nguồn gốc sản phẩm và cung cấp thông tin khi có tranh chấp. Đây là cơ sở quan trọng để chủ thể quyền có thể chứng minh hành vi xâm phạm và bảo vệ quyền lợi của mình trên thực tế.
Theo Luật sư, ranh giới giữa khai thác dữ liệu hợp pháp và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được xác định như thế nào?.
Theo tôi, ranh giới giữa khai thác dữ liệu hợp pháp và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không nằm ở việc dữ liệu đó có được công khai trên Internet hay không, mà phải được xác định dựa trên nguồn tiếp cận, mục đích sử dụng, phạm vi khai thác và việc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể sở hữu trí tuệ.
Cần lưu ý rằng, một tác phẩm được đăng tải công khai trên Internet không đồng nghĩa với việc bất kỳ tổ chức, cá nhân nào cũng được tự do sao chép, khai thác hoặc sử dụng tác phẩm đó để huấn luyện AI. Việc tác phẩm có thể truy cập miễn phí không làm mất đi quyền tác giả và các quyền liên quan đã được pháp luật bảo hộ.
Về cơ sở pháp lý, Điều 20 và Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ quy định về quyền tài sản của chủ sở hữu và các hành vi xâm phạm quyền tác giả. Theo đó, việc sao chép, khai thác tác phẩm thuộc quyền độc quyền của chủ sở hữu về nguyên tắc phải được cho phép, trừ những trường hợp ngoại lệ do pháp luật quy định.
Đáng chú ý, pháp luật Việt Nam hiện đã có quy định riêng về vấn đề này tại Điều 37 Nghị định số 17/2023/NĐ-CP được bổ sung tại Điều 13, Điều 14, Điều 15 Nghị định 134/2026/NĐ-CP. Theo các quy định này, việc sử dụng dữ liệu có bản quyền để nghiên cứu khoa học, thử nghiệm và huấn luyện AI chỉ được xem là hợp pháp khi đáp ứng các điều kiện cơ bản về nguồn dữ liệu, tác phẩm, dữ liệu phải được công bố hợp pháp, được tiếp cận từ nguồn hợp pháp và không được vô hiệu hóa các biện pháp công nghệ bảo vệ quyền mà chủ sở hữu đã áp dụng.
Tiếp đến là về mục đích sử dụng, việc sử dụng phải nhằm mục đích nghiên cứu khoa học, thử nghiệm, huấn luyện AI và không nhằm mục đích thương mại; đồng thời không được mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm hoặc gây thiệt hại bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền. Đồng thời, quyền của chủ sở hữu, tác giả, người biểu diễn và chủ sở hữu quyền có quyền bảo lưu, không cho phép sử dụng tác phẩm, dữ liệu của mình để huấn luyện AI theo quy định.
Cuối cùng là trách nhiệm của bên sử dụng, tổ chức, cá nhân phải lưu giữ hồ sơ kỹ thuật, dữ liệu huấn luyện, dữ liệu sử dụng; tôn trọng quyền bảo lưu và thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền khi khai thác thương mại.
Như vậy, cần phân biệt rõ giữa việc sử dụng dữ liệu cho mục đích nghiên cứu, thử nghiệm, huấn luyện AI theo cơ chế pháp luật cho phép và việc khai thác thương mại các dữ liệu, sản phẩm có liên quan. Đặc biệt, khi khai thác thương mại hệ thống AI đã được huấn luyện bằng dữ liệu thuộc đối tượng bảo hộ, tổ chức, cá nhân phải thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền theo quy định, kể từ khi sử dụng.
Doanh nghiệp có thể đối mặt với những rủi ro pháp lý gì khi sử dụng các công cụ AI trong hoạt động sản xuất, kinh doanh?
Đầu tiên, doanh nghiệp phải đối mặt với rủi ro xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Doanh nghiệp có thể vô tình sử dụng hình ảnh, nội dung, phần mềm, thiết kế hoặc dữ liệu thuộc quyền sở hữu của bên thứ ba để đưa vào hệ thống AI; hoặc khai thác sản phẩm do AI tạo ra nhưng sản phẩm đó lại có yếu tố sao chép, sử dụng trái phép tác phẩm đã được bảo hộ.
Điều này có thể dẫn đến tranh chấp, yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, bồi thường thiệt hại và các trách nhiệm pháp lý khác. Đồng thời, doanh nghiệp cũng cần lưu ý rằng không phải mọi sản phẩm được tạo ra bằng AI đều đương nhiên được bảo hộ quyền tác giả.
Tiếp đến, rủi ro vi phạm quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân và bảo mật thông tin. Trong quá trình sử dụng AI, nhân viên có thể đưa vào hệ thống các thông tin khách hàng, dữ liệu nhân sự, hợp đồng, hồ sơ tài chính hoặc bí mật kinh doanh của doanh nghiệp. Nếu nền tảng AI thu thập, lưu trữ hoặc xử lý những thông tin này không đúng quy định, doanh nghiệp có thể đối mặt với nguy cơ lộ lọt dữ liệu, xâm phạm quyền riêng tư và vi phạm nghĩa vụ bảo mật. Đặc biệt, việc sử dụng nền tảng AI của nhà cung cấp nước ngoài còn cần được xem xét về điều kiện xử lý và chuyển dữ liệu ra nước ngoài theo quy định pháp luật có liên quan.
Một rủi ro khác cũng rất quan trọng đó là rủi ro về tính chính xác và trách nhiệm đối với sản phẩm do AI tạo ra. AI có thể đưa ra thông tin sai lệch, nội dung không đầy đủ hoặc kết quả phân tích thiếu chính xác nhưng được trình bày với hình thức rất thuyết phục. Nếu doanh nghiệp sử dụng những kết quả này để tư vấn khách hàng, quảng cáo sản phẩm, đưa ra quyết định kinh doanh hoặc thực hiện nghĩa vụ hợp đồng mà không kiểm chứng, doanh nghiệp vẫn có thể phải chịu trách nhiệm đối với hậu quả phát sinh. Đặc biệt, doanh nghiệp không thể lấy lý do nội dung do AI tạo ra để miễn trừ trách nhiệm đối với khách hàng hoặc đối tác.
Cùng với đó là rủi ro vi phạm các nghĩa vụ về quản lý, minh bạch và kiểm soát hệ thống AI. Pháp luật hiện hành đã đặt ra các yêu cầu về quản lý rủi ro, minh bạch, giám sát và trách nhiệm giải trình đối với các chủ thể tham gia hoạt động AI. Theo đó, doanh nghiệp triển khai hệ thống AI trong hoạt động chuyên môn, kinh doanh cần lưu ý nghĩa vụ tương ứng với vai trò của mình, đặc biệt đối với hệ thống AI có rủi ro cao. Việc sử dụng AI để đưa ra quyết định ảnh hưởng đến quyền lợi khách hàng, người lao động hoặc các chủ thể khác mà thiếu cơ chế kiểm soát của con người có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý.
Theo Luật sư, doanh nghiệp cần làm gì để bảo vệ quyền lợi và tránh tranh chấp về quyền tác giả, quyền sở hữu cũng như quyền khai thác thương mại?
Thứ nhất, xác định rõ quyền sở hữu và quyền khai thác đối với sản phẩm. Doanh nghiệp cần làm rõ ai là người trực tiếp tham gia sáng tạo, mức độ đóng góp của con người và chủ thể nào có quyền đối với sản phẩm được tạo ra. Đối với sản phẩm do nhân viên, cộng tác viên hoặc đơn vị thuê ngoài thực hiện có sử dụng AI, cần có thỏa thuận cụ thể về quyền tác giả, quyền sở hữu, quyền sử dụng, phạm vi khai thác thương mại và nghĩa vụ bàn giao sản phẩm.
Thứ hai, kiểm soát nguồn dữ liệu đầu vào và điều kiện sử dụng công cụ AI. Doanh nghiệp cần lựa chọn nguồn dữ liệu hợp pháp, tránh đưa vào hệ thống AI các tác phẩm, hình ảnh, phần mềm hoặc tài liệu thuộc quyền của bên thứ ba khi chưa có căn cứ sử dụng phù hợp. Đồng thời, cần rà soát điều khoản dịch vụ của nhà cung cấp AI, đặc biệt là quy định về quyền sử dụng dữ liệu đầu vào, quyền đối với kết quả đầu ra, phạm vi khai thác thương mại và trách nhiệm khi phát sinh vi phạm.
Thứ ba, thiết lập quy trình kiểm tra và lưu trữ bằng chứng sáng tạo. Doanh nghiệp nên lưu giữ câu lệnh, dữ liệu đầu vào, bản nháp, các lần chỉnh sửa và tài liệu thể hiện quá trình đóng góp sáng tạo của con người. Trước khi công bố hoặc thương mại hóa sản phẩm, cần kiểm tra khả năng trùng lặp, tương tự với các tác phẩm, nhãn hiệu hoặc đối tượng sở hữu trí tuệ đã được bảo hộ, nhằm hạn chế nguy cơ xâm phạm quyền của bên thứ ba.
Thứ tư, xây dựng quy chế nội bộ về sử dụng AI. Quy chế cần xác định rõ bộ phận, cá nhân được phép sử dụng AI, loại dữ liệu được phép cung cấp, trách nhiệm kiểm duyệt kết quả đầu ra, cũng như cơ chế xử lý khi phát sinh sự cố hoặc tranh chấp. Đối với các sản phẩm có giá trị thương mại hoặc có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp nên thực hiện rà soát pháp lý trước khi đưa vào khai thác.
Trân trọng cảm ơn Luật sư!
