Việc nâng bảo hiểm nông nghiệp vừa tận dụng tối đa công cụ tài chính quan trọng, vừa bảo vệ nhà nông trước rủi ro thiên tai, biến đổi khí hậu...
Tại dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 58/2018/NĐ-CP của Chính phủ về bảo hiểm nông nghiệp đang được Bộ Tài chính đưa ra lấy ý kiến, nhiều nội dung điều chỉnh quan trọng được đưa ra, tập trung vào việc tăng mức hỗ trợ từ ngân sách nhà nước và hoàn thiện cơ chế triển khai nhằm thúc đẩy thị trường bảo hiểm nông nghiệp phát triển thực chất hơn.
Bộ Tài chính cho biết, mặc dù có nhiều kinh nghiệm đã được rút ra sau giai đoạn thực hiện thí điểm (2011 - 2013), bảo hiểm nông nghiệp về cơ bản vẫn là sản phẩm mới, phức tạp không chỉ đối với bản thân người nông dân mà còn đối với đội ngũ cán bộ thực thi chính sách tại cơ sở; việc tổ chức thực hiện tại một số địa phương, cơ sở vẫn còn lúng túng. Bên cạnh đó, nhận thức của một số bộ phận người nông dân đối với bảo hiểm nông nghiệp vẫn còn hạn chế.
Về phía doanh nghiệp bảo hiểm, bảo hiểm nông nghiệp là nghiệp vụ phức tạp, rủi ro cao xuất phát từ thực tế biến động khó lường của thiên tai, dịch bệnh; việc triển khai đòi hỏi các doanh nghiệp bảo hiểm phải có năng lực tài chính lớn, đội ngũ cán bộ có năng lực, kinh nghiệm và mạng lưới phân phối sản phẩm đủ rộng đảm bảo khả năng tiếp cận đến cơ sở (cấp thôn, xóm, hợp tác xã), có sự tham gia của nhà tái bảo hiểm quốc tế và với sự hỗ trợ kịp thời, phối hợp chặt chẽ của các cấp chính quyền tại cơ sở. Do đó, kết quả thực hiện bảo hiểm nông nghiệp chưa đạt hiệu quả cao.
Bảo hiểm nông nghiệp là loại hình bảo hiểm cho đối tượng sản xuất trong ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, theo đó bên mua bảo hiểm đóng phí bảo hiểm, doanh nghiệp bảo hiểm bồi thường cho người được bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm. Thực tế tham gia bảo hiểm nông nghiệp chủ yếu là cá nhân sản xuất nông nghiệp thuộc diện hộ nghèo, hộ cận nghèo; cá nhân sản xuất nông nghiệp không thuộc diện hộ nghèo, hộ cận nghèo và tổ chức sản xuất nông nghiệp tham gia còn ít.
Kinh nghiệm một số nước trên thế giới cho thấy, mức hỗ trợ của Nhà nước tương đương hoặc cao hơn (Mỹ hỗ trợ 69%, Canada 66%, Tây Ban Nha khoảng 50%, Nhật Bản 50%...). Ngoài ra, Chính phủ các nước còn có chính sách hỗ trợ khác như: Chính phủ cung cấp miễn phí hợp đồng bảo hiểm năng suất thiên tai cơ bản cho toàn bộ diện tích cây trồng, hỗ trợ chi phí quản lý cho các công ty bảo hiểm tham gia vào Chương trình bảo hiểm nông nghiệp, Chính phủ nhận tái bảo hiểm cho các công ty bảo hiểm... Do đó, để thúc đẩy phát triển bảo hiểm nông nghiệp, Bộ Tài chính đề xuất nâng mức hỗ trợ phí bảo hiểm nông nghiệp.
Theo đó, trong dự thảo Nghị định, cơ quan soạn thảo đề xuất điều chỉnh mức hỗ trợ phí bảo hiểm theo hướng mở rộng và tăng cao nhằm mục đích an sinh xã hội. Cụ thể: Hộ nghèo: Được đề xuất nâng mức hỗ trợ tối đa lên đến 95% phí bảo hiểm; Hộ cận nghèo và các cá nhân khác: Mức hỗ trợ đề xuất là 50% phí bảo hiểm; Tổ chức sản xuất nông nghiệp: Được hỗ trợ 30% phí bảo hiểm. Bên cạnh đó, để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân, dự thảo còn quy định các tổ chức tín dụng có thể cung cấp khoản vay để nông dân đóng phần phí bảo hiểm còn lại. Đặc biệt, hợp đồng bảo hiểm này có thể được xem là một loại tài sản bảo đảm cho chính khoản vay đó.
Bộ Tài chính đề xuất mở rộng đối tượng bảo hiểm được hỗ trợ nhằm thực hiện hiệu quả chính sách. Ngoài các đối tượng cây trồng (lúa, cao su, hồ tiêu, điều, cà phê, cây ăn quả, rau); vật nuôi (trâu, bò, lợn, gia cầm); nuôi trồng thủy sản (tôm sú, tôm thẻ chân trắng, cá tra), Bộ Tài chính đề xuất mở rộng thêm đối tượng bảo hiểm cây trồng, vật nuôi, nuôi trồng thủy sản chủ lực của địa phương.
Song song với đó, dự thảo bổ sung cơ chế cho phép các tổ chức tín dụng cho vay phần phí bảo hiểm mà người dân phải tự đóng. Đáng chú ý, hợp đồng bảo hiểm có thể được xem là tài sản bảo đảm cho chính khoản vay này, qua đó tạo thêm điều kiện tiếp cận chính sách cho nông dân.
Về phân cấp thực hiện, dự thảo đề xuất giao quyền chủ động cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong việc lựa chọn địa bàn, đối tượng và loại rủi ro được hỗ trợ bảo hiểm. Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm chính sách linh hoạt, phù hợp đặc thù sản xuất của từng vùng, từng địa phương.
Ở góc độ kỹ thuật, dự thảo bổ sung quy định về bảo hiểm theo chỉ số thời tiết và chỉ số viễn thám. Theo đó, việc chi trả bồi thường sẽ căn cứ vào các chỉ số khách quan như lượng mưa, tốc độ gió, dữ liệu vệ tinh… thay vì chỉ dựa vào giám định thiệt hại thực tế. Cơ chế này được kỳ vọng giúp rút ngắn thời gian giải quyết quyền lợi bảo hiểm khi xảy ra thiên tai.
Theo tính toán sơ bộ của Bộ Tài chính, kinh phí hỗ trợ từ ngân sách nhà nước cho chính sách bảo hiểm nông nghiệp dự kiến khoảng 151,8 tỷ đồng mỗi năm. Nhân lực triển khai tại địa phương sẽ được bố trí theo hình thức kiêm nhiệm, bảo đảm bộ máy gọn nhẹ nhưng vẫn hiệu quả.
Nhìn lại thị trường, chính sách bảo hiểm nông nghiệp tại Việt Nam ra đời từ nhiều năm trước với mục tiêu trợ lực cho người dân trước rủi ro thiên tai, dịch bệnh và biến động thị trường. Cụ thể, Nghị định 58/2018/NĐ-CP tạo khuôn khổ pháp lý cho hoạt động này, nhưng sau khi triển khai thực tế, tỷ lệ tham gia của nông dân vẫn còn thấp như Bộ Tài chính đã nhìn nhận, nhất là ở nhóm ngoài hộ nghèo và cận nghèo. Nguyên nhân chủ yếu là do chi phí tự đóng còn cao và nhóm đối tượng chủ yếu tham gia vẫn là hộ nghèo và cận nghèo, trong khi các hộ khá, hộ sản xuất lớn và tổ chức ít hào hứng tham gia do không thấy lợi ích rõ rệt đối với chi phí bỏ ra.
Tại các Diễn đàn Nông nghiệp 2024 và 2025 do Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức trong 2 năm gần đây, các chuyên gia và doanh nghiệp nông nghiệp đều nhận định xu hướng phát triển kinh tế tuần hoàn - nông nghiệp xanh là xu hướng tất yếu cho nền nông nghiệp Việt Nam phát triển bền vững. Song để khuyến khích mô hình liên kết với sự vào cuộc của 7 nhà, trong đó cốt lõi là nhà nước - doanh nghiệp - nông dân - thị trường, thì cần có chính sách khuyến khích, thúc đẩy các tổ chức tín dụng, định chế tăng cường sản phẩm tín dụng hỗ trợ cùng sản phẩm bảo hiểm nông nghiệp - cũng như có cơ chế để thu hút nhà nông tham gia sử dụng bảo hiểm nông nghiệp như một "lá chắn" an toàn, hiệu quả trước mọi biến động, thay cho lo ngại về chi phí, thủ tục thẩm định phiền hà.v.v
Trong bối cảnh đó, đề xuất mới của Bộ Tài chính cho thấy sự thay đổi mang tính nhấn mạnh yếu tố an sinh xã hội và mở rộng diện hưởng lợi, nhằm tạo động lực cho nhiều nhóm nông dân hơn tham gia bảo hiểm.
Việc tăng mức hỗ trợ cho hộ nghèo, cận nghèo và cả hộ khác thể hiện sự chú trọng hơn vào khía cạnh bảo vệ thu nhập, ổn định sản xuất cho người dân nhỏ lẻ, vốn chịu rủi ro lớn từ thiên tai và biến động thời tiết mà không có “bộ đệm” tài chính đủ mạnh.
Cùng với đó, các quy định tăng tính linh hoạ, tăng tính ứng dụng công nghệ có ý nghĩa giúp triển khai "lá chắn" cho nhà nông hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, các quy định vẫn cần tính toán đến tính ổn định và bền vững chi cho bảo hiểm. Do đó, ở góc độ tài chính ngân sách và hiệu quả đối với cả ý nghĩa thúc đẩy thị trường bảo hiểm, chuyên gia cho rằng cần tạo khuôn khổ hợp tác công-tư. Theo đó, khuyến khích cơ chế chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân; có thể xem xét quỹ tái bảo hiểm quốc gia cho lĩnh vực nông nghiệp sao cho phù hợp. Cùng với đó, tăng cường chủ động liên kết với chính sách tín dụng ưu đãi và hỗ trợ kỹ thuật để tăng năng lực sản xuất bền vững...
