Trước áp lực ngập lụt đô thị và thời tiết cực đoan, hạ tầng xanh - lam mở ra cách thức mới trong quản trị nước, kết hợp không gian tự nhiên với hạ tầng cứng truyền thống để tăng khả năng chống chịu bền vững.
Khu công nghiệp Silverlake (Hà Nội) dành khoảng 25 ha cho khu vực công viên trung tâm và gần 10 ha cho mặt nước hồ điều hòa. Ông Torsten Illgen, Chủ Tịch Inros Lackner Việt Nam kiêm Cố Vấn Cấp Cao tại Khu Công Nghiệp Silverlake kể lại rằng thoạt đầu, đội ngũ của ông nghĩ rất đơn giản, rằng chính hồ nước này là nơi chứa toàn bộ nước mưa, là giải pháp chống ngập cho dự án.
Tuy nhiên quá trình triển khai hạ tầng kỹ thuật cho thấy đây không phải là cách làm phù hợp. Thứ nhất thời tiết tại Hà Nội khó lường, mưa bão kéo đến bất ngờ. Thứ hai là tốc độ đô thị hóa ở khu vực xung quanh rất mạnh. Quan trọng nhất đất ở khu vực Đồng bằng sông Hồng là đất sét, có đặc tính nén chặt, hoạt động tương tự như một bồn tắm khổng lồ, khiến lượng nước mưa rất khó thẩm thấu tự nhiên xuống tầng nước ngầm.
Hay có thể nói rằng hồ nước 10ha ấy chưa đủ để chống ngập cho dự án. Các mô hình tính toán mô phỏng thủy văn cho kết quả rằng nếu xảy ra đợt mưa lớn kéo dài 24 giờ với tổng lượng mưa 70mm, biên độ dao động mực nước hồ trung tâm có thể vượt quá 5 mét nếu toàn bộ lượng nước tràn trực tiếp về hồ.
Chính vì vậy, đội ngũ cố vấn của Silverlake chuyển sang phương án thứ hai, đó là tìm cách giữ nước ngay trong các ô đất, với định mức tính toán 950 mét khối cho mỗi ha. Tức là thay vì tìm cách thẩm thấu hết nước vào hồ và đất như ở cách truyền thống, họ chọn giữ nước lại trong đất, điều tiết và làm chậm dòng chảy, để nước từ từ đi vào hồ từng phần một. Thiết kế kiểu này giúp họ giảm biên độ giao động mực nước trong hồ xuống mức 50-75cm.
Giải pháp cho các đô thị
Giải pháp xử lý thủy văn tại Silverlake phản ánh sự chuyển đổi trong cách quy hoạch hạ tầng nước đô thị. Thay vì sử dụng hạ tầng bê tông để chứa nước nhanh - thoát nước nhanh, cách làm mới lại kết hợp các công trình bê tông truyền thống với mạng lưới không gian xanh và hạ tầng nước, khiến dòng chảy của nước vận hành như một hệ sinh thái tự nhiên. Triết lý đó gọi là hạ tầng xanh - lam (Blue-Green Infrastructure - BGI)
Hệ thống BGI gồm hai nhóm thành phần cơ bản. Phần “lam” là nhóm tài sản nước, bao gồm các hồ điều hòa, mương thấm sinh học, đất ngập nước nhân tạo và hệ thống kênh sinh thái. Phần “xanh” gồm các giải pháp mái nhà xanh, vườn mưa, rừng đô thị và các bề mặt lát thấm nước.
Với hai phần này, bản chất của hạ tầng xanh - lam là điều tiết dòng chảy và thoát của nước, giữ nước và xả từ từ, từ đó hạn chế tình trạng ngập lụt khi mưa lớn, cống thoát nước không kịp. Ngoài ra, với cơ chế giữ nước, hạ tầng xanh - lam còn có thể biến nước mưa thành “tài sản”, tái sử dụng cho các nhu cầu sinh hoạt khác, thậm chí nâng cao giá trị cảnh quan cho các dự án đô thị.
Tại Việt Nam, hạ tầng xanh - lam đang trở thành giải pháp hàng đầu cho các đô thị khi những yêu cầu về quản lý nguồn nước dần được đưa vào tiêu chuẩn của Hội đồng Công trình Xanh Thế Giới (WGBC).
Ông Douglas Lee Snyder, Giám đốc Điều hành Hội đồng Công trình Xanh Việt Nam (VGBC), lấy ví dụ minh họa về LOTUS Industrial Park, bộ tiêu chuẩn được xây dựng với mục tiêu đánh giá mức độ rủi ro ngập lụt đô thị và đưa ra các tiêu chí hạ tầng kỹ thuật cụ thể. Với việc áp dụng phương thức quản trị nước kiểu mới theo mô hình hạ tầng xanh - lam, Silverlake chính là dự án đầu tiên của Việt Nam được ký hợp đồng chứng nhận hạ tầng theo bộ tiêu chuẩn LOTUS này.
Song song với các khu công nghiệp, hạ tầng xanh - lam còn được triển khai tại các khu vực công viên sinh thái đô thị, chẳng hạn Công viên Sinh thái Thủ Lệ (Hà Nội). Tại đây, Rainlab, đơn vị triển khai dự án này đã tham gia thiết kế hồ điều hòa trung tâm và hệ thống kênh rạch, với mục tiêu kết nối các yếu tố thiên nhiên với các hoạt động văn hóa, thể thao của người dân.
Hướng tới năng lực chống chịu bền vững
Với kinh nghiệm làm việc tại các dự án ở Việt Nam, ông Douglas Lee Snyder nhận định nhiều dự án vẫn còn ngập ngừng khi chuyển đổi sang hạ tầng xanh - lam vì tâm lý ưa chuộng bề mặt bê tông cứng và chi phí đầu tư ban đầu. Tuy nhiên, với mối đe dọa từ ngập lụt vì thoát nước không kịp tại các đô thị, ông khẳng định hạ tầng xanh - lam là giải pháp mà các chủ đầu tư nên cân nhắc, đặc biệt khi dự án Silverlake đã tiên phong và thành công.
Một khó khăn khác liên quan đến hạ tầng xanh - lam là pháp lý. Hiện nay các quy định hiện hành chưa có hướng dẫn chi tiết cho phép tái sử dụng nước mưa hay nước thải công nghiệp đã qua xử lý cho mục đích tưới cây hoặc rửa đường, gây lãng phí nguồn tài nguyên nước. Tuy nhiên các cơ quan chức năng cũng đang tiến hành hoàn thiện hành lang pháp lý cho mô hình đô thị bọt biển.
Sự phối hợp giữa tính hiệu quả của hạ tầng xanh - lam cùng các quy định pháp lý sắp tới, cũng như các bộ tiêu chuẩn về xây dựng sẽ tạo nền tảng kỹ thuật cho các khu đô thị và khu công nghiệp tại Việt Nam. Thông qua việc chủ động quản lý nước mưa nhờ các cấu trúc tự nhiên, các dự án sẽ nâng cao tính chống chịu trước các hiện tượng thời tiết cực đoan và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.
