Các loại bao bì màng ghép đa lớp truyền thống nay gần như không thể thâm nhập thị trường Châu Âu do tỷ lệ tái chế thấp và gánh nặng phí môi trường quá lớn.
“Việc chuyển đổi sang bao bì bền vững không còn là xu hướng nữa mà đã trở thành quy định pháp lý bắt buộc”, chuyên gia Bùi Quang Thịnh, Ủy viên Ủy ban Khoa học – Công nghệ Hiệp hội bao bì Việt Nam khẳng định về áp lực mà các doanh nghiệp xuất khẩu đang đối mặt. Tại thị trường Liên minh Châu Âu (EU), các quốc gia thành viên phải đóng khoản phí lên tới 800 Euro cho mỗi tấn (xấp xỉ 1 USD/kg) bao bì nhựa không thể tái chế.
Thực tế này tạo ra một rào cản tài chính trực diện lên các doanh nghiệp Việt Nam. Các loại bao bì màng ghép đa lớp truyền thống, vốn là thế mạnh trong bảo quản thực phẩm, nay gần như không thể thâm nhập thị trường Châu Âu do tỷ lệ tái chế thấp và gánh nặng phí môi trường quá lớn.
Tuy nhiên, thị trường đang chứng kiến một điểm bất thường lớn giữa tiềm năng lý thuyết và thực tế vận hành. GS Pierre Pienaar, Giám đốc Đào tạo AIP, nguyên Chủ tịch WPO, cho biết 97% các sản phẩm hiện nay hoàn toàn có khả năng chuyển đổi sang vật liệu đơn lớp (mono-materials). Dù tỷ lệ khả thi về mặt kỹ thuật rất cao, việc thực thi tại Việt Nam lại vấp phải những nghịch lý nghiêm trọng. Ông Bùi Quang Thịnh chỉ ra rằng khả năng thu gom bao bì mềm tại Việt Nam hiện nay gần như là con số không, khi phần lớn chất thải nhựa vẫn bị đẩy vào các bãi rác tập trung thay vì quay lại chuỗi sản xuất.
Nghịch lý này còn kéo theo những thách thức về kỹ thuật bảo quản. Ông Darell Chung, Quản lý Marketing tại Mitsui Chemicals, nhận định việc chuyển sang cấu trúc đơn lớp dù giúp tái chế tốt hơn nhưng lại làm hẹp “cửa sổ nhiệt độ” hàn dán. Điều này đồng nghĩa với việc rủi ro hở bao bì cao hơn, dẫn đến nguy cơ làm suy giảm tính chất rào cản và gây lãng phí thực phẩm. Đây là một sự đánh đổi khốc liệt: doanh nghiệp phải lựa chọn giữa tính bền vững và hiệu quả bảo quản sản phẩm bên trong.
Thêm vào đó, tiêu chuẩn cho bao bì cấp 1, là loại tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm, đang tạo ra một hố ngăn cách về công nghệ. Ông Bùi Quang Thịnh thừa nhận yêu cầu tái chế màng ghép đa lớp để quay trở lại làm bao bì cấp 1 là cực kỳ khó khăn. Những điểm gãy logic này cho thấy việc đơn lớp hóa không đơn thuần là thay đổi vật liệu, mà là một cuộc cải tổ toàn diện về quản trị và kỹ thuật.
Để giải quyết bài toán sinh tồn này, các chuyên gia đề xuất một lộ trình thay đổi cấu trúc vật liệu triệt để. Xu hướng chủ đạo hiện nay là chuyển dịch sang cấu trúc Mono-PE hoặc Mono-PP. Một giải pháp trung gian được ông Bùi Quang Thịnh gợi ý là sử dụng cấu trúc đồng đùn 7 lớp giữa nhựa PE với EVOH, trong đó tỷ lệ EVOH được kiểm soát dưới 5% để đảm bảo sản phẩm vẫn được phân loại là có thể tái chế.
Song song với thay đổi cấu trúc, chiến lược giảm định lượng (down-gauging) đang được áp dụng để tối ưu hóa chi phí. Các loại màng như OBP hay PET đã được nghiên cứu giảm độ dày từ 12 micron xuống còn 10 hoặc 9 micron, trong khi màng CPP giảm từ 20 micron xuống 15 micron. Những thay đổi nhỏ về mặt vật chất này mang lại hiệu quả kinh tế lớn khi cộng dồn trên quy mô sản xuất công nghiệp hàng triệu bản in.
Sự thay đổi không chỉ diễn ra ở cấp độ doanh nghiệp nhỏ. Nhìn lại lịch sử, các tập đoàn đa quốc gia đã bắt đầu lộ trình này từ rất sớm. Ông Bùi Quang Thịnh dẫn chứng về túi dầu gội nhỏ của Unilever: từ cấu tạo 5 lớp cách đây 15 năm, họ đã rút gọn xuống 3 lớp và hiện tại là 2 lớp theo cấu trúc Mono-layer hoặc BMB. Đây là minh chứng cho thấy sự kiên trì trong việc tinh gọn cấu trúc bao bì là con đường tất yếu để duy trì vị thế trên thị trường.
Bên cạnh giải pháp vật liệu, số hóa đang trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực. Việc áp dụng Thủy vân số (Digital Watermark) cho phép các máy phân loại tự động nhận diện chính xác loại nhựa PE hay PP trong tích tắc. Công nghệ này giải quyết khâu yếu nhất trong chuỗi giá trị là phân loại sau tiêu dùng, giúp bao bì đơn lớp thực sự có cơ hội được tái chế thay vì kết thúc vòng đời tại bãi rác.
Cuộc đua đơn lớp hóa không còn là lựa chọn mang tính tự nguyện. Trong môi trường kinh tế thắt chặt các quy định về môi trường, việc chậm trễ thay đổi sẽ khiến bao bì Việt Nam bị gạt ra khỏi các thị trường cao cấp. Sự sống sót của doanh nghiệp xuất khẩu giờ đây phụ thuộc vào khả năng dung hòa giữa áp lực thuế phí, nghịch lý kỹ thuật và tốc độ ứng dụng các cấu trúc vật liệu mới như Mono-PE, Mono-PP hay công nghệ số hóa định danh.
