Cứ 5 lao động thì có một người làm những công việc có khả năng chịu tác động từ GenAI.
Đây là một trong những nội dung được đề cập trong báo cáo “Trí tuệ nhân tạo tạo sinh và việc làm tại Việt Nam: Mức độ tác động tới thị trường lao động và các khuyến nghị chính sách” do Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) công bố.
Trí tuệ nhân tạo, trong đó có trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) đang được doanh nghiệp ứng dụng phổ biến hơn vào công việc hàng ngày. Tuy nhiên, trái với nhận định cho rằng, AI có thể thay thế nhiều vị trí công việc, báo cáo của ILO chỉ ra rằng: kịch bản khả dĩ nhất là sự biến đổi về tính chất tác vụ trong công việc.
.jpg)
Theo đó, khoảng 1 triệu lao động đang làm những công việc có tính chuẩn hóa cao và dễ bị AI thay thế hoàn toàn. Đồng nghĩa với việc nguy cơ tự động hóa ảnh hưởng đến một tỷ lệ nhỏ (dưới 2%) lực lượng lao động. Tỷ lệ này tại Việt Nam thấp hơn so với các quốc gia trong khu vực như Indonesia, Philippines và Thái Lan.
Ngoài ra, báo cáo nhận định khoảng 20,8% tổng lượng việc làm (tương đương với 11,5 triệu lao động) tại Việt Nam có khả năng bị ảnh hưởng bởi GenAI. Trong đó, có 1,8% lao động thuộc nhóm có mức độ ảnh hưởng cao nhất.
Sự phân bổ này cho thấy những thay đổi liên quan đến GenAI chủ yếu sẽ diễn ra thông qua việc gia tăng hiệu suất nhiệm vụ và tự động hóa một phần nhiệm vụ. Trong khi đó, chỉ có một nhóm nhỏ các vai trò công việc phải đối mặt với áp lực lớn hơn, liên quan đến tự động hóa các nhiệm vụ có tính chuẩn hóa cao.
Mức độ ảnh hưởng của GenAI cũng không đồng đều trên thị trường lao động. Nhóm lao động làm công việc hỗ trợ hành chính văn thư đối mặt với rủi ro cao nhất. Gần 2/3 nhân sự trong nhóm này có khả năng bị tự động hóa một phần tác vụ.
Các ngành tài chính - bảo hiểm, bán buôn - bán lẻ, thông tin - truyền thông là những ngành có tỷ lệ chịu tác động cao nhất bởi GenAI.
Ngược lại, ngành công nghiệp chế biến chế tạo đang sử dụng hơn 12 triệu lao động nhưng tỷ lệ ảnh hưởng của GenAI tương đối khiêm tốn (chiếm 6,2%, tương đương khoảng 0,8 triệu việc làm chịu ảnh hưởng). Việc ứng dụng GenAI trong ngành tập trung vào các chức năng xử lý thông tin cụ thể như quy trình kiểm kê, logistics, kiểm tra chất lượng và lập hồ sơ chứng từ.
Báo cáo cũng đặc biệt nhấn mạnh khoảng cách giới. Phụ nữ có khả năng làm việc trong các ngành nghề chịu tác động của GenAI cao hơn nam giới, với tỷ lệ ảnh hưởng lần lượt là 24,1% so với 17,8%.
Điều này phản ánh thực tế lao động nữ thường tập trung ở các vị trí văn phòng, hành chính và dịch vụ. Đây là những nơi các GenAI dễ ứng dụng hơn do tính chất công việc mang tính chuẩn hóa cao và phải xử lý nhiều tài liệu.
Tuy nhiên, theo ILO, những tác động này mang tính hai mặt. Trong các ngành bán hàng với lực lượng lao động nữ chiếm khoảng 2/3, GenAI có thể giúp tăng năng suất và cải thiện chất lượng công việc.
Ngược lại, ở các vị trí văn phòng với tính chất công việc lặp đi lặp lại, nguy cơ bị thay thế một phần tác vụ trở nên rõ rệt hơn. Điều này đe dọa đến sự ổn định vốn có của nhóm công việc hiện đang cung cấp việc làm chính thức cho nhiều phụ nữ.
Một nhận định khác cũng đáng chú ý. Dù có nhiều lo ngại trên toàn cầu về tình trạng mất việc làm do AI, song báo cáo chưa tìm thấy bằng chứng rõ ràng về việc giảm cơ hội việc làm đối với lao động trẻ, có trình độ cao trong các ngành chịu ảnh hưởng bởi GenAI tại Việt Nam trong giai đoạn 2022 - 2024. Ngược lại, việc làm trong các ngành dịch vụ vẫn tiếp tục tăng trưởng trong những năm gần đây, cho thấy nhu cầu lao động vẫn ổn định khi việc ứng dụng AI mới chỉ ở giai đoạn đầu.
Bà Sinwon Park - Giám đốc quốc gia ILO tại Việt Nam chia sẻ: Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để biến GenAI thành động lực thúc đẩy năng suất và việc làm thỏa đáng. Tuy vậy, lợi ích và rủi ro sẽ không được phân bổ đồng đều, trong đó phụ nữ phải đối mặt với mức độ tác động bởi GenAI cao hơn.
Để quá trình chuyển đổi này diễn ra đúng hướng, bà Sinwon Park cho rằng, cần hành động quyết liệt ngay từ bây giờ thông qua việc củng cố quản trị AI phù hợp với các tiêu chuẩn lao động, đầu tư vào nâng cao kỹ năng cho người lao động. Đồng thời, bảo đảm người lao động có tiếng nói trong quá trình đưa AI vào nơi làm việc, hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa ứng dụng AI có trách nhiệm để nâng cao năng suất gắn với việc làm thỏa đáng. Việc thiết lập các biện pháp bảo vệ để quá trình đổi mới công nghệ diễn ra công bằng và bao trùm là rất cần thiết.
