Các chuyên gia khẳng định việc tái cấu trúc hệ sinh thái cảng biển, tối ưu hóa quy hoạch hạ tầng và phân cấp quản trị vùng chính là chìa khóa then chốt để TP HCM đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số.
Sau khi mở rộng địa giới hành chính, TP HCM bước vào giai đoạn phát triển mới với vị thế của một siêu đô thị đa cực quy mô 14 triệu dân. Trước bài toán bứt phá kinh tế và duy trì đà tăng trưởng hai con số liên tục, các chuyên gia khẳng định việc tái cấu trúc hệ sinh thái cảng biển, tối ưu hóa quy hoạch hạ tầng và phân cấp quản trị vùng chính là chìa khóa then chốt.
Sự hợp nhất không gian đô thị đã đưa các cụm cảng Cát Lái, Hiệp Phước, cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải, Cần Giờ và hệ thống cảng sông Bình Dương cũ về chung một quy hoạch tổng thể. PGS. TS Nguyễn Xuân Phương, Hiệu trưởng Trường Đại học Giao thông vận tải TP HCM, đánh giá đây là cơ hội lịch sử để thành phố chuyển từ tư duy phát triển cảng riêng lẻ sang xây dựng hệ sinh thái tích hợp đầy đủ gồm Cảng biển – Logistics – Công nghiệp – Thương mại – Dịch vụ hàng hải. Trong đó, Cái Mép - Thị Vải và Cần Giờ đảm nhận vai trò cửa ngõ quốc tế nước sâu; Cát Lái và Hiệp Phước phục vụ nội địa và khu vực đô thị; hệ thống cảng sông, cảng cạn đóng vai trò hậu phương vận tải.
Nhấn mạnh các giải pháp trọng tâm, PGS. TS Nguyễn Xuân Phương cho rằng hạ tầng kết nối sau cảng phải được ưu tiên đi trước hoặc song hành cùng cầu bến, tuyệt đối tránh tình trạng "xây cảng trước, đường đến sau". Việc đẩy nhanh các dự án cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu, đường sắt kết nối, tuyến xà lan cố định và mô hình cảng cạn là vô cùng cấp thiết.
Bên cạnh đó, cần thiết lập mô hình quản trị hiện đại theo hướng Nhà nước quản lý vùng nước và hạ tầng dùng chung, doanh nghiệp đầu tư khai thác; đồng thời xanh hóa, số hóa toàn diện hoạt động cảng biển và gắn kết Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ với các cơ chế ưu đãi vượt trội để tối ưu chi phí logistics.
Bàn về động lực duy trì đà bứt phá kinh tế, TS Vũ Đình Ánh, Nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thị trường Giá cả (Bộ Tài chính), phân tích bức tranh GRDP 9 tháng đầu năm 2026 của TP HCM chỉ đạt 9,06%, đòi hỏi Quý IV phải tăng tốc mạnh mẽ từ 12,3% - 12,4% mới có thể hoàn thành mục tiêu cả năm. Theo 09-NQ/TW, TP HCM hướng tới trở thành đô thị tầm cỡ Đông Nam Á vào năm 2030, tầm cỡ Châu Á vào năm 2045 với tốc độ tăng trưởng GRDP duy trì trên 10%/năm liên tục trong hai thập kỷ, và hướng tới đô thị toàn cầu vào năm 2075.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, TS Vũ Đình Ánh cho rằng việc đẩy mạnh giải ngân vốn đầu tư hạ tầng không chỉ tháo gỡ điểm nghẽn giao thông mà còn trực tiếp tạo ra GDP. Thành phố cần tích hợp đồng bộ quy hoạch không gian mặt đất, không gian ngầm, tầm thấp và không gian số; mở rộng mạng lưới đường sắt đô thị (Metro) lên 200 km vào năm 2030. Việc quản trị cần đặc biệt chú trọng "quy hoạch thời gian" để đảm bảo tiến độ thi công, tránh lãng phí nguồn lực, kết hợp sử dụng ngân sách làm "vốn mồi" để kích hoạt dòng vốn tư nhân sâu rộng.
Dưới góc nhìn quy hoạch đô thị, KTS Ngô Viết Nam Sơn, Thành viên Hội đồng Tư vấn thực hiện 09-NQ/TW của TP HCM, khẳng định tăng trưởng hai con số là mục tiêu rất khó khăn đối với một siêu đô thị 14 triệu dân, đòi hỏi TP HCM phải tiên phong thử nghiệm các cơ chế quản trị mới. Siêu đô thị này đang hình thành trên 3 cực phát triển chính: Cực Trung tâm (kinh tế, tài chính, dịch vụ); Cực Bình Dương (đô thị - công nghiệp, thu hút FDI); Cực Bà Rịa - Vũng Tàu phối hợp với Cần Giờ (kinh tế biển, chuỗi du lịch ven biển và cụm logistics kết nối sân bay Long Thành).
Nhằm tối ưu hóa năng lực cạnh tranh, KTS Ngô Viết Nam Sơn đề xuất mô hình phân cấp quản trị thành 10 vùng phát triển riêng biệt, mỗi vùng được giao chỉ tiêu và cơ chế phù hợp với bản sắc địa phương. Cụ thể: Vùng 1 tập trung vào trung tâm tài chính và quy hoạch đô thị sân bay Tân Sơn Nhất công suất 50 triệu khách/năm; Vùng 2 (Thủ Đức, Dĩ An, Thuận An) đóng vai trò "bộ não" R&D và đổi mới sáng tạo; Vùng 3 là cửa ngõ kết nối Đồng bằng sông Cửu Long; Vùng 4 (đô thị công nghiệp Bình Dương) tận dụng kết nối hạ tầng cảng biển và hàng không để giảm chi phí logistics;
Vùng 5 đẩy mạnh kinh tế cửa khẩu Tây Ninh qua Campuchia; Vùng 6 (Nam Sài Gòn - Hiệp Phước) mở rộng đô thị tiến ra biển; Vùng 7 (Cần Giờ) ưu tiên bảo tồn khu dự trữ sinh quyển, phát triển du lịch biển và nghiên cứu kéo dài Vành đai 4 phục vụ luồng xe container công nghiệp; Vùng 8 phát triển đô thị cảng biển gắn với Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ; Vùng 9 phát triển chuỗi đô thị du lịch biển Vũng Tàu - Long Hải - Hồ Tràm kết nối với hai sân bay quốc tế; Vùng 10 phát triển du lịch sinh thái tại đặc khu Côn Đảo.
Để các đồ án quy hoạch không chỉ dừng lại trên giấy mà thực sự tạo ra giá trị, KTS Ngô Viết Nam Sơn đề xuất 6 chiến lược hành động cụ thể.
Thứ nhất, tăng trưởng kinh tế phải đi đôi với cân bằng xã hội thông qua các cơ chế đặc thù cho từng vùng.
Thứ hai, phát triển nhà ở bắt buộc phải gắn liền với tạo việc làm tại chỗ có thu nhập tương xứng, tránh biến các khu đô thị mới thành "đô thị ma".
Thứ ba, chính quyền cần khai thác hiệu quả giá trị gia tăng từ đất hai bên các tuyến hạ tầng mới mở để thu hồi vốn đầu tư.
Thứ tư, dành quỹ đất công quanh các nhà ga Metro (mô hình TOD) để xây dựng nhà ở giá bình dân cho người lao động thu nhập thấp.
Thứ năm, quy hoạch hạ tầng xã hội như trường học, bệnh viện, công viên phải ăn khớp với bản sắc và nhu cầu của cư dân địa phương.
Thứ sáu, đô thị cần được định hình theo tầm nhìn 100 năm, tập trung bảo vệ tuyệt đối di sản văn hóa, thiên nhiên và giữ lại khoảng trống không gian xanh dự trữ cho các thế hệ tương lai.
Có thể khẳng định rằng, để hiện thực hóa tầm nhìn chiến lược và duy trì tốc độ tăng trưởng hai con số trong kỷ nguyên mới, TP HCM không thể chỉ dựa vào các giải pháp đơn lẻ mà cần một cuộc đại phẫu toàn diện về tư duy lẫn hành động. Việc đồng bộ hóa hệ sinh thái cảng biển – logistics, giải ngân hiệu quả vốn đầu tư hạ tầng đa tầng, kết hợp mô hình TOD cùng chiến lược phân cấp quản trị linh hoạt qua 10 vùng phát triển chính là những mảnh ghép cốt lõi.
Khi các nguồn lực được khơi thông, cơ chế đặc thù được phát huy tối đa và quy hoạch được triển khai với tầm nhìn dài hạn, TP HCM sẽ vững vàng vượt qua mọi thách thức để vươn lên thành một siêu đô thị toàn cầu thông minh, đáng sống và phát triển bền vững.
