VCCI đề nghị hoàn thiện khung pháp lý, cơ chế thuế, kế toán và giảm chi phí tham gia nhằm bảo đảm tính khả thi của Đề án Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh.
Việc xây dựng Đề án Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045 được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá là bước đi cần thiết nhằm hỗ trợ doanh nghiệp ứng phó với những biến động ngày càng lớn của thị trường hàng hóa toàn cầu. Tuy nhiên, để các mục tiêu đề ra có thể đi vào thực tiễn, nhiều ý kiến cho rằng cần sớm tháo gỡ các rào cản về pháp lý, cơ chế vận hành và chi phí tham gia thị trường.
Mới đây, Góp ý Dự thảo Đề án Phát triển thị trường giao dịch hàng hoá phái sinh giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045 (Dự thảo), Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) bày tỏ sự đồng thuận cao với chủ trương phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh, đồng thời đánh giá việc định hướng xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là cần thiết trong bối cảnh các giao dịch có giá trị lớn hiện vẫn chủ yếu được điều chỉnh ở cấp nghị định.
Tuy nhiên, theo VCCI, Dự thảo vẫn còn nhiều khoảng trống liên quan đến tính khả thi triển khai, đặc biệt ở các nội dung ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường của doanh nghiệp. Do đó, Đề án cần được tiếp cận không chỉ dưới góc độ phát triển hạ tầng thị trường mà còn phải hướng tới mục tiêu giảm chi phí giao dịch và nâng cao hiệu quả phòng vệ giá cho doanh nghiệp.
Một trong những nội dung được VCCI lưu ý là các mục tiêu định lượng của Đề án. Theo đó, mục tiêu thu hút từ 300-500 doanh nghiệp tham gia thị trường và đạt tỷ lệ sử dụng công cụ phái sinh từ 20-30% trong nhóm doanh nghiệp lớn vào năm 2030 được đánh giá là khá tham vọng.
VCCI cho rằng hiện tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam sử dụng các công cụ phái sinh chuẩn hóa vẫn còn thấp. Nguyên nhân không nằm ở sự thiếu hụt sản phẩm mà chủ yếu do chi phí ký quỹ cao, khung kế toán chưa hoàn thiện, rủi ro tỷ giá và tâm lý e ngại sau những trường hợp thua lỗ lớn từng xảy ra trong quá khứ.
Do đó, cơ quan soạn thảo cần tiến hành khảo sát thực tế với các doanh nghiệp thuộc những ngành hàng chủ lực để xác định mục tiêu phù hợp hơn với nhu cầu thị trường, đồng thời xây dựng các chỉ tiêu trung gian theo từng năm thay vì chỉ đặt mục tiêu cuối kỳ.
Một nội dung khác được cộng đồng doanh nghiệp và tổ chức tín dụng quan tâm là mối quan hệ giữa giao dịch phái sinh qua ngân hàng thương mại với giao dịch tập trung tại Sở giao dịch hàng hóa.
Theo VCCI, hiện có khoảng 10-12 ngân hàng thương mại đang cung cấp các sản phẩm phái sinh hàng hóa cho khách hàng.
Dự thảo có đề cập đến nhóm chủ thể này nhưng chưa làm rõ quan hệ giữa kênh giao dịch qua ngân hàng (theo Thông tư 40/2016/TT-NHNN) với kênh giao dịch tập trung qua Sở giao dịch trong cấu trúc thị trường mới. Cộng đồng ngân hàng băn khoăn liệu các sản phẩm OTC mà ngân hàng đang cung ứng có bắt buộc phải chuyển sang giao dịch qua Sở giao dịch hay không, có phải tuân thủ yêu cầu báo cáo và thanh toán bù trừ tập trung hay không, và quan hệ với cơ quan giám sát chính (Ngân hàng Nhà nước hay cơ quan quản lý Sở giao dịch) sẽ được phân định ra sao.
VCCI đề nghị bổ sung một nội dung riêng trong Đề án để làm rõ kiến trúc tổng thể của thị trường, bảo đảm sự liên thông giữa các chủ thể tham gia.
Đối với doanh nghiệp nhà nước, VCCI cho rằng đây là nhóm có nhu cầu phòng vệ giá rất lớn, đặc biệt trong các lĩnh vực năng lượng, xăng dầu, than và điện lực. Tuy nhiên, các doanh nghiệp này vẫn e ngại tham gia do lo ngại trách nhiệm liên quan đến quản lý vốn nhà nước.
Vì vậy, VCCI đề nghị Bộ Tài chính, với vai trò là cơ quan đại diện chủ sở hữu phần vốn nhà nước, cần ban hành hướng dẫn cụ thể, bao gồm các nội dung như tiêu chí phân biệt giao dịch phòng vệ với giao dịch đầu cơ, phương pháp đánh giá hiệu quả của chương trình phòng vệ trên cơ sở tổng thể chứ không tách rời từng hợp đồng, cơ chế miễn trừ trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu khi tuân thủ đầy đủ quy trình quản trị rủi ro, và quy định về kiểm toán nội bộ chuyên biệt cho hoạt động phái sinh. Nếu không tháo gỡ được nút thắt này, nhu cầu lớn nhất của thị trường sẽ tiếp tục không được giải phóng.
VCCI cũng cho rằng khung pháp lý về thuế và kế toán hiện nay chưa theo kịp sự phát triển của thị trường phái sinh hàng hóa.
Nhiều vấn đề quan trọng như xác định thu nhập chịu thuế, thời điểm ghi nhận lãi lỗ hay cơ chế bù trừ giữa giao dịch phái sinh và giao dịch cơ sở vẫn chưa được quy định rõ. Trong khi đó, chuẩn mực kế toán Việt Nam cũng chưa tương thích đầy đủ với các chuẩn mực quốc tế về kế toán phòng vệ rủi ro. Để tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, VCCI đề xuất Bộ Tài chính sớm ban hành hướng dẫn chuyên ngành về kế toán phái sinh hàng hóa, đồng thời nghiên cứu các chính sách thuế phù hợp đối với các giao dịch có mục đích phòng vệ giá.
Ngoài ra, VCCI cũng đề xuất một số nội dung bổ sung cụ thể vào Dự thảo Đề án.
Theo đó, cần bổ sung nguyên tắc thân thiện với doanh nghiệp, yêu cầu đánh giá chi phí tuân thủ trước khi ban hành chính sách; phát triển dịch vụ tư vấn phòng vệ giá chuyên nghiệp; tăng cường bảo mật thông tin giao dịch và thiết lập cơ chế tham vấn doanh nghiệp xuyên suốt quá trình xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh trong thời gian tới.
Theo VCCI, chỉ khi giải quyết đồng bộ các vấn đề về pháp lý, thuế, kế toán, ký quỹ và quản trị rủi ro, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh mới thực sự trở thành công cụ hữu hiệu giúp doanh nghiệp Việt Nam chủ động ứng phó với biến động giá cả, nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
