Dưới sự chỉ đạo quyết liệt của UBND TP Hải Phòng, lực lượng liên ngành đang thực hiện đợt tổng rà soát các hệ thống quan trắc tự động.
Những doanh nghiệp cố tình "né" lắp đặt thiết bị giám sát hoặc có hành vi can thiệp làm sai lệch dữ liệu sẽ đối mặt với chế tài nghiêm khắc, thậm chí chuyển hồ sơ sang cơ quan công an.
Báo cáo từ UBND TP Hải Phòng cho thấy một bức tranh tương phản trong công tác quản lý môi trường. Trong khi phần lớn các đơn vị đã chấp hành quy định với 95 trạm quan trắc nước thải và 101 trạm khí thải tự động được kết nối. Nhưng vẫn còn đó một danh sách dài các dự án đang hoạt động nhưng “quên” trách nhiệm bảo vệ môi trường. Cụ thể, có 4 cơ sở đã hoạt động nhưng thiếu chưa lắp 9 trạm quan trắc nước thải; 5 cơ sở đầu tư,kinh doanh hạ tầng đô thị, cụm đô thị chưa lắp 5 trạm quan trắc khí thải. Đáng quan ngại hơn, những đơn vị mang danh nghĩa xử lý rác thải để làm sạch thành phố lại đang là những tác nhân gây ô nhiễm hàng đầu.
Điển hình tại xã Lai Khê, hai nhà máy xử lý rác lớn đang vận hành nhưng hoàn toàn thiếu vắng các trạm quan trắc nước thải tự động theo luật định. Nhà máy xử lý rác thải thuộc Công ty CP Quản lý Công trình đô thị Hải Dương, dù xử lý tới hơn 300 tấn rác mỗi ngày và đang tồn đọng khoảng 100.000 tấn xỉ thải ngoài trời, vẫn chưa lắp đặt 4 trạm quan trắc theo quy định.
Cũng nằm trên địa bàn xã Lai Khê, dự án Nhà máy xử lý rác thải sinh hoạt làm phân bón vi sinh từng được kỳ vọng là điểm sáng về công nghệ khi được đầu tư từ năm 2007 bằng nguồn vốn ODA của Tây Ban Nha kết hợp ngân sách địa phương. Với công suất thiết kế 200 tấn mỗi ngày, nhà máy sở hữu dây chuyền hiện đại từ đốt rác thu hồi năng lượng đến chế biến phân vi sinh và tái chế phế liệu. Đơn vị được giao vận hành hệ thống xử lý rác là Công ty Cổ phần môi trường APT Seraphin Hải Dương.
Dù gánh vác trách nhiệm xử lý rác thải cho một khu vực rộng lớn, nhưng trách nhiệm bảo vệ môi trường tại đây lại đang bị bỏ ngỏ. Theo quy định pháp luật, nhà máy bắt buộc phải lắp đặt 2 trạm quan trắc nước thải tự động để cơ quan chức năng có thể giám sát liên tục chất lượng nước xả ra môi trường. Thế nhưng, sau nhiều năm hoạt động, những "mắt thần" này vẫn chỉ nằm trên giấy tờ khi thực tế chưa có bất kỳ trạm quan trắc tự động nào được triển khai lắp đặt.
Đáng nói, dù thiếu hụt hệ thống truyền dữ liệu trực tiếp, nhưng trong các báo cáo quan trắc định kỳ hàng tháng, hàng quý gửi về cơ quan chức năng, các chỉ số xả thải của những đơn vị này vẫn luôn nằm "đẹp" trong ngưỡng cho phép. Sự "yên bình" trên văn bản này hoàn toàn trái ngược với thực trạng hạ tầng giám sát đang bị bỏ trống.
Tuy nhiên, việc lấy kết quả quan trắc định kỳ theo quý để khẳng định "đạt chuẩn" là cách lập luận thiếu sức thuyết phục. Bởi lẽ, nguồn thải từ các bãi rác biến động theo từng giờ, từng ngày và theo điều kiện thời tiết. Việc thiếu đi "mắt thần" giám sát liên tục khiến cơ quan quản lý hoàn toàn bị động trước các nguồn thải thực tế chảy ra sông Rạng.
Trước bối cảnh báo động về việc gần 160 trạm quan trắc trên toàn quốc bị phát hiện có dấu hiệu can thiệp dữ liệu, ông Lê Anh Quân – Phó Chủ tịch Thường trực UBND TP Hải Phòng đã phát lệnh tổng rà soát toàn diện. Theo đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ chủ trì, phối hợp cùng Ban Quản lý Khu Kinh tế, Sở Khoa học và Công nghệ cùng Công an thành phố lập đoàn liên ngành, siết chặt quản lý các hệ thống quan trắc nước thải và khí thải tự động trên địa bàn.
Chiến dịch lần này sẽ tập trung vào việc "giải mã" tính trung thực của dữ liệu. Các cơ sở bắt buộc phải thực hiện kiểm định bằng chất chuẩn còn hạn sử dụng và đánh giá độ chính xác tương đối (RA) thông qua các tổ chức độc lập. Đối với những doanh nghiệp có quy mô lớn hoặc tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm cao, cơ quan chức năng sẽ tiến hành quan trắc đối chứng trực tiếp để loại trừ mọi sai số. Nếu phát hiện lệch ngưỡng quy định, việc công nhận dữ liệu sẽ bị đình chỉ ngay lập tức để hiệu chỉnh và ghi đè hệ số quản lý mới.
Điểm mới trong đợt thanh tra này là việc truy xuất "dấu vết" kỹ thuật. Lực lượng liên ngành sẽ kiểm tra sâu vào nhật ký vận hành và nhật ký thiết bị (event log) để bóc tách những thay đổi bất thường. Mục tiêu là phân biệt rõ ràng giữa việc hiệu chỉnh kỹ thuật thông thường với hành vi cố tình cài đặt hệ số để làm đẹp con số. Để thắt chặt bảo mật, Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ trực tiếp nắm giữ tài khoản quản trị cao nhất của thiết bị truyền dữ liệu (data logger), không để doanh nghiệp tự ý can thiệp.
Bên cạnh đó, hệ thống an ninh tại các trạm quan trắc cũng được nâng cấp mức độ giám sát. Các cổng kết nối thiết bị phải được niêm phong nghiêm ngặt; hệ thống camera phải bao quát được toàn bộ bộ điều khiển bên trong nhà trạm, lưu trữ dữ liệu ít nhất 3 tháng và truyền trực tiếp về cơ quan quản lý. Đoàn kiểm tra cũng sẽ "mục sở thị" thực địa các đường ống thải, ống dẫn mẫu để ngăn chặn triệt để tình trạng lắp đặt đường ống ngầm trái phép hoặc bơm khí trơ, pha loãng mẫu nhằm đánh lừa cảm biến.
Lãnh đạo TP Hải Phòng khẳng định thái độ không khoan nhượng đối với các hành vi gian lận môi trường. Mọi trường hợp cố ý can thiệp kỹ thuật làm sai lệch kết quả đo đạc sẽ bị xử lý ở mức cao nhất. Đặc biệt, nếu phát hiện dấu hiệu tội phạm, hồ sơ sẽ được chuyển ngay sang cơ quan Công an để điều tra, truy tố theo quy định của pháp luật.
Thời gian qua, Hải Phòng đã chứng minh thái độ kiên quyết khi xử phạt nặng hàng loạt doanh nghiệp vi phạm về môi trường. Công ty TNHH Korg Việt Nam đã bị phạt 320 triệu đồng và đình chỉ hoạt động nguồn phát sinh chất thải trong 4,5 tháng do không có giấy phép môi trường. Công ty TNHH Chế tạo máy EBA cũng bị xử phạt 200 triệu đồng khi để nồng độ bụi tổng vượt gấp 3 lần mức cho phép.
