Vụ 168 trạm quan trắc môi trường bị chỉnh sửa dữ liệu không chỉ là con số gây sốc. Từ diễn biến điều tra, cách thức “làm đẹp” số liệu cho thấy nhiều điểm có thể bị lợi dụng ngay trong chính hệ thống…
Việc cơ quan điều tra phát hiện 168 trong tổng số 306 trạm quan trắc môi trường bị can thiệp, chỉnh sửa dữ liệu đã hé lộ cách thức hoạt động của một nhóm đối tượng có khả năng thao túng số liệu trên diện rộng.
Theo thông tin điều tra, việc can thiệp không diễn ra theo một cách duy nhất, mà được thực hiện ở nhiều khâu khác nhau của hệ thống quan trắc, từ thiết bị đến phần mềm, trước khi dữ liệu được truyền về cơ quan quản lý.
Cơ quan điều tra cho biết, về nguyên tắc, một trạm quan trắc môi trường tự động thường gồm ba công đoạn chính: lấy mẫu, phân tích và truyền dữ liệu. Nhưng cũng chính ở các công đoạn này, số liệu có thể bị tác động nếu người can thiệp nắm rõ cấu trúc và cơ chế vận hành của hệ thống.
Ở khâu lấy mẫu, các đối tượng có thể tác động vào thiết bị hoặc điều kiện vận hành để làm thay đổi mẫu đầu vào. Khi mẫu đã bị tác động ngay từ đầu, kết quả phân tích sau đó khó còn phản ánh đúng thực tế.
Tại khâu phân tích, việc can thiệp vào thiết bị hoặc phần mềm có thể làm thay đổi các thông số môi trường theo ý muốn. Đây là bước đặc biệt quan trọng, bởi các chỉ số sau phân tích sẽ trở thành dữ liệu chính thức để truyền về hệ thống quản lý.
Đáng chú ý, theo cơ quan điều tra, việc can thiệp không chỉ diễn ra trực tiếp tại trạm, mà còn có thể thực hiện từ xa thông qua phần mềm. Điều đó đồng nghĩa, dữ liệu hoàn toàn có thể bị chỉnh sửa trước khi gửi về cơ quan quản lý mà bên ngoài khó nhận biết ngay.
Một chi tiết đáng chú ý khác từ lời khai của các đối tượng là cơ quan quản lý không có bộ phận chuyên trách hiểu sâu về cấu trúc, nguyên lý hoạt động của hệ thống. Trong khi đó, những người tham gia nghiên cứu, lắp đặt, vận hành lại nắm rất rõ các điểm có thể truy cập và điều chỉnh. Vì vậy việc can thiệp trở nên dễ dàng hơn.
Thực tế vụ án cũng cho thấy, dù các trạm quan trắc được niêm phong, lắp camera giám sát, những biện pháp này vẫn không đủ ngăn chặn hành vi vi phạm. Lý do là việc chỉnh sửa không chỉ diễn ra ở phần nhìn thấy được, mà còn có thể nằm trong phần mềm hoặc ngay bên trong quy trình xử lý dữ liệu.
Vai trò của đơn vị cung cấp thiết bị vì thế cũng là một điểm cần chú ý. Khi một doanh nghiệp đồng thời tham gia cung cấp, lắp đặt, vận hành, bảo trì, thậm chí hỗ trợ kỹ thuật từ xa, khả năng tiếp cận hệ thống luôn ở mức rất cao. Nếu thiếu cơ chế kiểm tra chéo và kiểm chứng độc lập, nguy cơ dữ liệu bị can thiệp là khó tránh.
Điều đó phần nào lý giải vì sao hành vi chỉnh sửa số liệu có thể diễn ra trong thời gian dài mà không bị phát hiện sớm. Dữ liệu sau khi được “xử lý” vẫn được truyền về như bình thường, trong khi bên tiếp nhận chủ yếu nhìn vào kết quả đầu ra.
Từ vụ này, nhiều ý kiến chuyên gia cho rằng, bài toán quan trắc môi trường không chỉ nằm ở chuyện lắp đặt thiết bị hiện đại, mà còn ở khả năng kiểm soát toàn bộ quá trình tạo ra dữ liệu. Nếu chuỗi này tồn tại nhiều điểm có thể bị tác động mà thiếu cơ chế đối chiếu độc lập, thì chuyện “làm đẹp” số liệu sẽ tiếp tục xảy ra.
