Việc liên tiếp phát hiện hàng trăm, hàng nghìn tấn chất thải dưới lòng đất khiến dư luận sợ hãi. Vì sao những vi phạm kéo dài nhưng không được ngăn chặn kịp thời?
Những ngày qua, vụ việc hơn 113 tấn bột, bã bê tông thải bị đổ trái phép ra môi trường khiến nhiều người giật mình. Nhưng điều đáng nói hơn, đây không đơn thuần là một sự cố, mà cho thấy dấu hiệu vi phạm có chủ đích.
Mới đây, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Ninh Bình cho biết đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Đỗ Việt Linh – Trạm trưởng trạm bê tông tại xã Gia Trấn về tội “Gây ô nhiễm môi trường”. Theo thông tin điều tra ban đầu, Linh bị cáo buộc trực tiếp chỉ đạo đổ trái phép lượng lớn bột, bã bê tông thải xuống mương nước và bãi đất trống, không lót bạt, không che chắn.
Một vụ việc, một cá nhân bị xử lý. Nhưng câu chuyện không dừng lại ở đó. Bởi hơn 100 tấn chất thải khó có thể phát sinh trong một lần, càng khó “ra khỏi” quy trình quản lý trong một thời gian ngắn. Đằng sau con số này thường là quá trình kéo dài, diễn ra qua nhiều lần thực hiện với nhiều khâu tham gia.
Còn nhớ, một vụ việc khác với quy mô lớn hơn rất nhiều từng được Công an TP Hà Nội triệt phá tại khu vực Đồng Tín, thôn Đông, xã Phù Lỗ, huyện Sóc Sơn (nay là xã Sóc Sơn, TP Hà Nội). Qua công tác trinh sát và phối hợp các đơn vị nghiệp vụ, lực lượng chức năng phát hiện một cơ sở tái chế kim loại (chì) hoạt động không phép, có dấu hiệu gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.
Cơ quan điều tra đồng thời kiểm tra, khám xét nhiều địa điểm liên quan, qua đó làm rõ việc các đối tượng đã chôn, lấp hơn 1,6 triệu kg chất thải (xỉ chì thải) ra môi trường. Lượng chất thải phát sinh trong quá trình sản xuất không được xử lý theo quy định, mà bị đổ xuống các khu vực trũng quanh nhà xưởng, sau đó đổ bê tông lên trên để che giấu.
Đáng chú ý, cơ sở này hoạt động trong thời gian dài, diện tích khoảng 6.000 m², phát sinh lượng chất thải lớn nhưng không được phát hiện kịp thời. Chỉ đến khi cơ quan chức năng vào cuộc, toàn bộ quy mô vi phạm mới được làm rõ và vụ án được khởi tố.
Phân tích từ các vụ án này, Luật sư Tạ Anh Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TNHH Tạ Anh Tuấn cho rằng, các hành vi không diễn ra trong một thời điểm, mà kéo dài qua nhiều lần. Khi vi phạm tích tụ đến mức đó, vấn đề không chỉ nằm ở việc ai thực hiện, mà còn là vì sao không được nhận diện từ sớm và công tác giám sát đã vận hành ra sao?
Bên cạnh hành vi vi phạm, theo luật sư, những vụ việc như vậy cũng đặt ra yêu cầu nhìn lại công tác quản lý địa bàn. Khi hoạt động đổ thải, chôn lấp diễn ra trong thời gian dài, với khối lượng lớn và tần suất lặp lại, rất khó coi đó là những hành vi hoàn toàn “âm thầm”.
“Ở góc độ quản lý, phát hiện sớm và ngăn chặn kịp thời các dấu hiệu bất thường phải là yêu cầu đặt ra ngay từ cấp cơ sở – nơi trực tiếp nắm địa bàn và hoạt động sản xuất, kinh doanh. Khi vi phạm chỉ được phát hiện sau khi đã tích tụ khối lượng lớn, vấn đề không chỉ là hành vi sai phạm, mà còn là việc giám sát đã được thực hiện đến đâu”, Luật sư Tạ Anh Tuấn nói.
Cùng chung quan điểm, theo Luật sư Nguyễn Đức Biên - Giám đốc Công ty Luật TNHH Đại La, nếu nhìn vào các vụ việc xả thải quy mô lớn có thể thấy một nguyên nhân đáng chú ý nằm ở sự chênh lệch giữa chi phí tuân thủ và chi phí vi phạm.
Theo Luật sư Biên, việc xử lý chất thải đúng quy định thường tốn chi phí và thời gian. Trong khi đó, nếu cơ chế giám sát chưa đủ chặt, khả năng bị phát hiện không cao hoặc chế tài chưa đủ sức răn đe, thì một số tổ chức, cá nhân có thể lựa chọn cách đổ trộm, chôn lấp để giảm chi phí. Khi lợi ích trước mắt lớn hơn rủi ro pháp lý, hành vi vi phạm dễ lặp lại và chuyển sang cách thức khó phát hiện hơn.
“Trên thực tế, vi phạm thường diễn ra theo một chuỗi khá rõ: phát sinh chất thải, tập kết, vận chuyển, sau đó lựa chọn điểm đổ hoặc chôn lấp để che giấu. Với khối lượng hàng trăm tấn đến hàng triệu kg, rất khó coi đây là hành vi tự phát. Thông thường phải có sự tổ chức thực hiện theo nhiều lần, nhiều công đoạn và có sự phân công cụ thể”, Luật sư phân tích.
Nói về câu chuyện trách nhiệm, Luật sư Nguyễn Đức Biên cho rằng, các vụ việc như vậy không chỉ dừng lại ở cá nhân trực tiếp thực hiện hành vi. Khi vi phạm diễn ra trong thời gian dài mà không bị phát hiện, thì cần đặt ra yêu cầu rà soát vai trò quản lý, giám sát tại từng khâu và từng địa bàn.
Việc làm rõ trách nhiệm không phải để quy kết, mà nhằm nhận diện đúng những khoảng trống trong quản lý để có giải pháp khắc phục.
“Về lâu dài, cần chuyển trọng tâm sang phòng ngừa theo chuỗi. Muốn vậy phải kiểm soát từ nguồn phát sinh, siết khâu vận chuyển, đồng thời tăng cường giám sát và minh bạch vai trò của từng chủ thể liên quan. Khi cơ chế kiểm soát đủ chặt và vận hành hiệu quả, những hành vi xả thải quy mô lớn sẽ khó có điều kiện để tái diễn”, Luật sư Biên chia sẻ.
