Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đánh dấu bước chuyển quan trọng trong nỗ lực hoàn thiện thể chế kiểm soát hoạt động phân phối và ngăn ngừa người vị thành niên tiếp cận sản phẩm.
Dự án luật dự kiến được Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại kỳ họp tháng 10/2026.
Điểm cốt lõi được giới chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp cũng như hộ kinh doanh quan tâm là yêu cầu bảo đảm tính nhất quán thể chế. Trong bối cảnh Chính phủ đang đẩy mạnh cắt giảm thủ tục hành chính để khơi thông môi trường kinh doanh, việc thiết kế các công cụ quản lý mới đòi hỏi phải xác định đúng trọng tâm rủi ro, tránh tạo ra những chi phí xã hội không cần thiết làm suy giảm sức cạnh tranh của chuỗi phân phối hợp pháp
Từ chỗ các điểm bán lẻ thuốc lá được trưng bày hạn chế theo quy định hiện hành với tối đa một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu thuốc lá, dự thảo Luật đề xuất sản phẩm thuốc lá có thể bị cấm trưng bày hoàn toàn. Thay đổi này sẽ đặt ra không ít thách thức cho hàng trăm nghìn hộ kinh doanh nhỏ lẻ trên cả nước.
Với các hộ kinh doanh, cả bán lẻ lẫn bán buôn, có khá nhiều vấn đề phát sinh để đảm bảo thực hiện đúng theo những quy định mới, trong đó nổi bật là việc thay đổi cách bố trí hàng hóa tại điểm bán, thời gian chuẩn bị và thích ứng với quy định mới, cũng như khả năng hiểu đúng quy định để tránh phát sinh những rủi ro trong quá trình tuân thủ.
Từ thực tế tại các điểm bán đến những thảo luận trong các cuộc họp gần đây, nhiều ý kiến cho rằng để chính sách đi vào cuộc sống cần tiếp tục làm rõ phạm vi áp dụng, hành vi bị điều chỉnh và cơ chế thực thi phù hợp với thực tế.
Quầy hàng ven đường của bà Lê Thị Hoa ở Nhà Bè (TP HCM) chỉ đủ chỗ cho mấy thùng nước ngọt, vài bịch bánh kẹo và dăm loại thuốc lá bán cho khách quen. Khách của bà phần lớn là người đi đường, ghé lại chừng một, hai phút, nhìn thấy hàng, thấy giá là mua.
Nghe tin dự thảo luật sửa đổi có quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, bà Hoa nói sẽ chấp hành. “Nhưng thật sự sẽ khó cho những người bán nhỏ như tụi tôi”, bà nói, “chỗ bán nhỏ, hàng hóa để chung với nhau, không có điều kiện làm tủ kệ riêng như cửa hàng lớn”.
Câu chuyện của bà Hoa cũng là câu chuyện của hàng trăm nghìn cửa hàng tạp hóa, quán nước, ki-ốt nhỏ trên cả nước, nơi quầy bán hàng đồng thời là chỗ chứa hàng và thuốc lá được bán với hàng chục mặt hàng tiêu dùng khác.
Theo quy định hiện hành, điểm bán lẻ được trưng bày giới hạn, không quá một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đề xuất thay bằng việc cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại cả cơ sở bán lẻ và bán buôn. Với các hộ kinh doanh, vấn đề không chỉ nằm ở chuyện bố trí lại hàng hóa, mà còn là hiểu đúng quy định, có đủ thời gian chuẩn bị và tránh những rủi ro vi phạm ngoài ý muốn.
Yêu cầu về tính khả thi cũng đã được đặt ra trong những cuộc họp gần đây. Sáng 21/9, tại Phiên họp thứ 6, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Kết luận nội dung, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị tiếp tục nghiên cứu, chỉnh lý các quy định về cấm trưng bày thuốc lá, địa điểm cấm hút, phương thức và địa điểm cấm bán, bảo đảm rõ ràng, khả thi, có thể kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong thực tế. Dự án luật dự kiến được trình Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI.
Chủ trương cấm trưng bày đã rõ. Câu hỏi còn lại là cấm ở đâu, cấm đến mức nào và bắt đầu từ khi nào, để quy định không chỉ nằm trên giấy mà còn thực sự đi vào từng quầy hàng.
Anh Trần Văn Cường, chủ một cửa hàng nhỏ ở phường Tân Thuận (TP HCM), nói ngay rằng anh không phản đối. “Tụi tôi không ngại chấp hành, Nhà nước quy định thì mình làm”. Nhưng khi hình dung quy định được áp dụng ở cửa hàng của mình, anh đặt ra hàng loạt câu hỏi mà dự thảo chưa trả lời.
“Ví dụ lúc khách hỏi mua mà mình lấy thuốc lá ra cho khách xem có bị tính là trưng bày không, hay hàng đang kiểm đếm có bị xem là vi phạm không. Với hộ nhỏ, chỉ cần quy định không rõ là rất dễ làm sai mà mình cũng không biết”, anh Cường nói.
Khác với doanh nghiệp lớn có bộ phận pháp chế, người bán lẻ tự lo mọi việc, từ nhập hàng, xếp kệ, bán hàng đến thủ tục hành chính. Mấy năm gần đây, nhà bán lẻ và hộ kinh doanh đã liên tục phải thích ứng với hóa đơn điện tử, thay đổi về thuế, yêu cầu minh bạch giao dịch và nhiều quy định mới khác. Nếu bổ sung thêm những quy định mới đòi hỏi phải tuân thủ mà không có phạm vi áp dụng hợp lý, hướng dẫn cụ thể, hay thời gian chuyển tiếp phù hợp, sẽ gây ra gánh nặng về chi phí và tuân thủ gấp nhiều lần cho hộ kinh doanh và nhà bán lẻ.
Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cũng chung mối lo này. Ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, khẳng định Hiệp hội ủng hộ các quy định chặt chẽ trong dự thảo, trong đó có đề xuất cấm trưng bày, và sẽ nghiêm túc tuân thủ nếu quy định được ban hành. Tuy nhiên, theo ông, nhiều điểm bán không có tủ trưng bày, chỉ để vài bao thuốc trong rổ hoặc khay nhỏ để phục vụ giao dịch, thậm chí phải để hàng ngay tại quầy vì không có kho riêng. “Cần làm rõ thế nào được coi là ‘trưng bày’ và thế nào chỉ là lưu giữ hàng hóa để bán, tránh tình trạng người bán vô tình vi phạm”, ông Nhân nói.
Ở góc độ nhà làm luật, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Phó trưởng Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng, cho rằng đề xuất cấm các cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức là điểm mới của lần sửa đổi này và cần đến các giải pháp hỗ trợ người kinh doanh thích ứng với quy định mới, góp phần bảo đảm tính khả thi và hiệu quả thực chất của chính sách. “Để chính sách thực thi hiệu quả, cần đi kèm lộ trình phù hợp và những giải pháp hỗ trợ người kinh doanh, nhất là các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, thích ứng với quy định mới”, bà nói.
Từ góc độ xây dựng pháp luật, ông Lê Đại Hải, nguyên Phó Cục trưởng Cục Pháp luật Dân sự - Kinh tế (Bộ Tư pháp), cho rằng việc sửa luật không nên chỉ trả lời câu hỏi “cấm cái gì”, mà còn phải trả lời rõ “quản lý như thế nào”. Pháp luật cần thiết lập những ranh giới minh bạch để người dân biết điều gì được phép và cơ quan quản lý có đủ căn cứ để thực thi thống nhất. “Nếu chỉ tập trung mở rộng các lệnh cấm trong khi những khái niệm pháp lý nền tảng còn chưa thực sự rõ ràng, chúng ta có nguy cơ tạo ra thêm khoảng trống pháp lý”, ông Hải lưu ý.
Những câu hỏi của các hộ kinh doanh như anh Trần Văn Cường không phải là chuyện riêng của Việt Nam. Tiến sĩ Dato’ Sri Akhbar Bin Satar, Chủ tịch Hiệp hội Liêm chính và Quản trị Malaysia (MIG), cho biết khi Malaysia áp dụng lệnh cấm trưng bày, người bán lẻ nước này cũng phải hỏi: hành vi nào bị coi là trưng bày trái phép, hàng phải cất giữ ra sao, khách được và không được nhìn thấy những gì. “Các yêu cầu kỹ thuật càng rõ ràng bao nhiêu, việc thực thi càng nhất quán bấy nhiêu, và nguy cơ hiểu nhầm hoặc phát sinh tranh chấp càng thấp”, ông nhận định.
- Phạm vi bám sát mục tiêu: phạm vi chính sách cần thống nhất với mục tiêu ban đầu, đồng thời hạn chế tối đa những tác động ngoài mong muốn về kinh tế - xã hội. Với quy định về trưng bày, điều này có nghĩa là chỉ nên hạn chế trưng bày tại điểm bán lẻ và những khu vực công chúng có thể nhìn thấy, nơi trực tiếp diễn ra sự tiếp xúc giữa sản phẩm và người tiêu dùng. Việc bãi bỏ giấy phép bán lẻ, bán buôn và phân phối sản phẩm thuốc lá như hiện tại là một ví dụ về cách thiết kế phạm vi điều chỉnh khớp với mục tiêu đơn giản hóa thủ tục hành chính, đạt được kết quả mong muốn mà không tạo thêm gánh nặng không cần thiết.
- Bảo đảm thông tin cho người tiêu dùng: quyền tiếp cận thông tin về sản phẩm, hàng hóa của người tiêu dùng cần được duy trì thông qua các quy định phù hợp về biển hiệu, bảng giá và danh mục sản phẩm tại điểm bán.
- Giai đoạn chuyển tiếp phù hợp: một giai đoạn chuyển tiếp khoảng 18-24 tháng kể từ khi luật sửa đổi được thông qua, trong đó thí điểm tại một số địa bàn trước khi mở rộng trên toàn quốc, sẽ tạo điều kiện để cơ quan thực thi hoàn thiện hướng dẫn, tổ chức đào tạo, tập huấn dựa trên kinh nghiệm thực tế, đồng thời để nhà bán lẻ có thời gian điều chỉnh cách vận hành và thực hiện đúng quy định ngay từ giai đoạn đầu áp dụng.
- Kiểm soát cả hai thị trường: hiệu quả của quy định cần được đặt trong tổng thể kiểm soát đồng thời thị trường hợp pháp và thị trường bất hợp pháp, tránh tình trạng người tuân thủ bị siết chặt trong khi hàng lậu, hàng giả có thêm khoảng trống.
- Nhất quán để cộng đồng doanh nghiệp yên tâm: tính nhất quán của chính sách tạo nên môi trường kinh doanh ổn định, giúp doanh nghiệp và hộ kinh doanh yên tâm phát triển, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số mà Chính phủ đề ra. Thực hiện chủ trương cải cách thủ tục hành chính của Chính phủ tại Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP và Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định số 1040/QĐ-BCT ngày 2/5/2026 công bố bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá. Vì vậy, Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã tiếp thu định hướng này. Theo đó, Dự thảo đề xuất bãi bỏ quy định về giấy phép mua bán thuốc lá tại khoản 1 và khoản 3 Điều 19; bãi bỏ quy định về giấy phép bán thuốc lá tại điểm a khoản 1 Điều 25. Việc bãi bỏ giấy phép bán lẻ, bán buôn và phân phối sản phẩm thuốc lá phản ánh định hướng xuyên suốt về đơn giản hóa thủ tục hành chính. Duy trì cách tiếp cận này sẽ bảo đảm tính nhất quán và khả năng dự đoán của chính sách, giúp các nhà bán lẻ, bán buôn và phân phối yên tâm kinh doanh trong khi vẫn đang thích ứng với nhiều yêu cầu tuân thủ khác.
