Cấm trưng bày thuốc lá: Bài toán thực thi trong bối cảnh hàng lậu còn phức tạp

Phát biểu tại Hội nghị quán triệt, triển khai thực hiện Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 9/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ do Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia tổ chức tại TP HCM, các đại biểu nhận định muốn chống buôn lậu hiệu quả, lực lượng chức năng không thể chỉ chặn hàng khi đã vào thị trường mà phải truy được nguồn hàng, đường dây và những mắt xích phía sau.

Từ “bắt vụ việc” sang “đánh trúng đường dây”

Đại diện Ban Chỉ đạo 389 Quảng Ninh cho biết hiện nay, các đối tượng buôn lậu thuốc lá sử dụng phương tiện có công suất lớn, tốc độ cao và trang thiết bị rất hiện đại. Trong khi đó, phương tiện của lực lượng chức năng tại một số địa bàn còn hạn chế, không đủ khả năng bám đuổi, kiểm soát, vừa ảnh hưởng đến hiệu quả đấu tranh, vừa tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn. Do đó, ông đề nghị quan tâm trang bị phương tiện chuyên dùng, tàu, xuồng và hệ thống giám sát công nghệ cao cho các lực lượng chức năng, cũng như cần xây dựng cơ chế tài chính phù hợp để hỗ trợ, khen thưởng phù hợp đối với những tập thể, cá nhân có thành tích trong đấu tranh chống buôn lậu, người cung cấp thông tin có giá trị cho lực lượng chức năng.

Thiếu tướng Đỗ Ngọc Cảnh, Cục trưởng Cục Phòng, chống ma túy và tội phạm, Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng nêu lên khó khăn trong xử lý và tiêu hủy tang vật, do chính sách và quy trình xử lý sau khi bắt giữ hiện chưa thật sự thống nhất. Có địa phương tổ chức tiêu hủy ngay sau khi hoàn tất thủ tục xử lý; có địa phương lại yêu cầu lưu giữ tang vật trong một thời gian nhất định, đến khi đủ điều kiện, đủ số lượng hoặc đủ thủ tục mới tổ chức tiêu hủy. “Điều này gây nhiều khó khăn cho các lực lượng chức năng trong công tác bảo quản, lưu giữ và xử lý tang vật”, ông Cảnh nhận định.

Theo các đại biểu, từ những vấn đề được đặt ra tại các hội nghị có thể thấy, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg cần được nhìn nhận như một bước chuyển về phương thức quản lý. Không chỉ tăng kiểm tra mà phải nâng khả năng nhận diện rủi ro; không chỉ thu giữ hàng hóa mà phải truy nguồn; không chỉ xử lý người vận chuyển mà phải triệt phá đầu nậu, đường dây và nguồn cung, tức là cần chuyển từ cách làm thiên về “bắt vụ việc” sang “đánh trúng đường dây”.

Đồng thời, phải kết hợp nhiều giải pháp: kiểm soát biên giới với quản lý thị trường nội địa; quản lý trực tiếp với giám sát trên không gian số; xử lý vi phạm với tuyên truyền; hoàn thiện pháp luật với tăng cường nguồn lực; và kiểm soát buôn lậu với phát triển sinh kế cho người dân vùng biên.

Từ “trưng bày giới hạn” sang “không trưng bày”

Phát biểu tại Hội nghị, ông Hồ Lê Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho biết, Hiệp hội sẽ chia sẻ với những khó khăn của lực lượng chức năng và đang nghiên cứu các cơ chế phù hợp để có thể tham gia hỗ trợ theo đúng quy định. Cùng với đó, Hiệp hội tiếp tục phối hợp tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về tác hại của thuốc lá nhập lậu, thuốc lá không rõ nguồn gốc và các sản phẩm thuốc lá được kinh doanh trái phép.

Sự tham gia của Hiệp hội, theo ông, không chỉ dừng ở việc bảo vệ lợi ích của doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh hợp pháp mà còn góp phần hỗ trợ thực thi chính sách, cung cấp thông tin thực tiễn và cùng cơ quan quản lý xây dựng một thị trường minh bạch, cạnh tranh lành mạnh.

Báo cáo tại Hội nghị, ông Trần Lê Minh, Phó trưởng Ban thị trường Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho biết trong hai năm 2024 và 2025, toàn ngành đã nộp ngân sách trên 50.000 tỷ đồng. Trong khi đó, thuốc lá nhập lậu gây thất thu cho ngân sách khoảng 4.000 - 5.000 tỷ đồng mỗi năm. Đồng thời, việc mua bán, giao dịch các sản phẩm này còn gây thất thoát ngoại tệ khoảng 400 triệu USD.

“Với ngành thuốc lá hợp pháp, hoạt động trưng bày hiện được quy định theo hướng mỗi điểm bán được trưng bày một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu thuốc lá. Theo dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá 2026, toàn bộ hoạt động trưng bày sản phẩm thuốc lá có thể bị cấm và tại điểm bán sẽ không còn hình ảnh hay sản phẩm thuốc lá nào được trưng bày”, ông Minh chia sẻ.

Theo ông, việc trưng bày là một trong những căn cứ để người tiêu dùng nhận diện sản phẩm hợp pháp. Khi cấm toàn bộ hoạt động trưng bày, người tiêu dùng có thể không phân biệt được giữa sản phẩm hợp pháp và sản phẩm nhập lậu.

Chính sách cần tính đến khả năng thực thi

Các chuyên gia cho rằng, để đảm bảo hiệu quả thực thi chính sách, cần cân nhắc cách thức hạn chế trưng bày nào vừa đạt được mục tiêu giảm tiếp xúc với thuốc lá, vừa phù hợp với năng lực kiểm tra và không làm phân tán nguồn lực đang cần tập trung cho đấu tranh chống thuốc lá bất hợp pháp.

Theo đó, một lộ trình có thể được đo lường thay vì áp dụng đồng loạt. Từ góc độ quản trị chính sách, một phương án có thể đưa ra thảo luận là áp dụng trước cách tiếp cận “cấm có mục tiêu”.

Thứ nhất, không để sản phẩm thuốc lá được trưng bày hướng ra bên ngoài cửa hàng hoặc tại các vị trí dễ tiếp cận, thu hút trẻ em, thanh thiếu niên và tiếp cận cộng đồng; đồng thời đánh giá khả năng duy trì một mức nhận diện giới hạn bên trong điểm bán để phục vụ giao dịch kiểm chứng của người trưởng thành. Đây không nhất thiết phải là phương án cuối cùng. Nhưng việc đặt phương án này cạnh mô hình cấm hoàn toàn sẽ giúp cơ quan xây dựng chính sách có thêm cơ sở so sánh về hiệu quả, khả năng thực thi và chi phí quản lý.

Thứ hai, một giai đoạn chuyển tiếp 18-24 tháng cũng có thể được cân nhắc để hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức tập huấn, chuẩn hóa quy trình kiểm tra và giúp các điểm bán thích ứng trước khi quy định được áp dụng trên diện rộng. Ngay cả Singapore - quốc gia có diện tích nhỏ, hệ thống quản lý tập trung và nguồn lực thực thi mạnh - cũng dành thời gian chuyển tiếp trước khi thực hiện đầy đủ lệnh cấm trưng bày. Điều này cho thấy lộ trình không nhất thiết đồng nghĩa với trì hoãn mục tiêu chính sách, mà có thể là một phần của quá trình bảo đảm tuân thủ.

Thứ ba, nên có thí điểm trước khi áp dụng toàn quốc. Có thể lựa chọn ba nhóm địa bàn khác nhau: một đô thị lớn, một tỉnh biên giới và một địa phương có tỷ lệ bán lẻ truyền thống cao. Việc thí điểm cần đo đồng thời cả chỉ số sức khỏe và chỉ số thực thi: mức độ tiếp xúc với sản phẩm, tỷ lệ tuân thủ, thời gian kiểm tra, số vụ vi phạm được phát hiện, chi phí của điểm bán và sự thay đổi giao dịch trên môi trường số. Nếu kết quả cho thấy cấm hoàn toàn mang lại lợi ích rõ ràng và có thể thực thi hiệu quả, đó sẽ là cơ sở bằng chứng vững chắc để nhân rộng. Ngược lại, nếu xuất hiện vấn đề, chính sách vẫn còn dư địa điều chỉnh trước khi tác động đến toàn bộ thị trường.

Một chính sách có khả năng giải quyết nhiều vấn đề cùng lúc mới có thể tạo ra hiệu quả bền vững cho sức khỏe cộng đồng, công tác quản lý thị trường, và các khía cạnh kinh tế - xã hội khác.