Việt Nam có kho tàng lịch sử và văn hóa đồ sộ nhưng vẫn chưa tạo ra nhiều tài sản trí tuệ (IP) có giá trị thương mại dài hạn do thiếu một hệ sinh thái đủ hoàn chỉnh.
“Mỏ vàng” lớn chưa khai thác
Tại hội thảo “Kiến tạo Hệ sinh thái IP Việt Nam” ở TP HCM, ông Tô Quốc Nghi, nhà sáng lập dự án Đại Việt Kỳ Nhân cho biết, thị trường IP trong nước vẫn đang ở giai đoạn đầu và chưa tạo được nhiều thương hiệu có sức sống lâu dài.
Theo ông, điểm yếu lớn nhất của thị trường IP ở Việt Nam là cách phát triển còn rời rạc. Nhiều dự án chỉ dừng lại ở một bộ phim, truyện tranh hoặc trò chơi riêng lẻ thay vì tiếp tục mở rộng thành hệ sinh thái gồm nhiều sản phẩm và hoạt động thương mại liên kết. Điều này khiến vòng đời của IP ngắn, doanh thu bị giới hạn và khó tạo lợi thế cạnh tranh với các quốc gia đã phát triển ngành công nghiệp văn hóa từ nhiều thập kỷ.
Bên cạnh đó, việc khai thác chất liệu lịch sử vẫn thiếu sự thống nhất. Mỗi nhóm sáng tạo tiếp cận theo một góc nhìn khác nhau, dẫn đến những tranh cãi về tính xác thực và khiến các nhà sáng tạo trẻ gặp khó khi phát triển sản phẩm dựa trên lịch sử Việt Nam
Phát triển đơn lẻ
Thực trạng phát triển rời rạc khiến nhiều IP tại Việt Nam kết thúc vòng đời thương mại ngay sau khi phát hành bộ phim, truyện tranh hoặc trò chơi đầu tiên. Ông Tô Quốc Nghi nhận định cách làm này khiến IP không có đủ tuổi thọ, sức hút và khả năng mở rộng để tạo ra giá trị kinh tế dài hạn. “Khi chúng ta chỉ làm một sản phẩm như làm phim, chiếu phim là hết; làm game, xong game là hết, thì đó là không đúng”, ông nói.
Trong khi đó, nhiều IP quốc tế được khai thác liên tục thông qua hệ sinh thái thương mại hoàn chỉnh. Ông Lữ Minh Trí, CEO Hyper One, dẫn ví dụ về Disney khi một nhân vật thành công ngoài việc xuất hiện trên màn ảnh, còn được mở rộng sang đồ chơi, phim ảnh, sản phẩm tiêu dùng và các công viên giải trí như Disneyland. Theo ông, giá trị kinh tế của IP còn đến từ hoạt động cấp phép bản quyền. Disney từng yêu cầu đối tác chia sẻ tới 300 triệu USD doanh thu mỗi năm để được sử dụng hình ảnh chuột Mickey.
Ở góc độ vòng đời sản phẩm, ông Nghi cho rằng chính khả năng phát triển và kế thừa hệ sinh thái trong hơn một thế kỷ đã giúp Disney duy trì giá trị thương mại bền vững.
Theo ông Nghi, việc chậm xây dựng hệ sinh thái IP cũng khiến Việt Nam đối mặt nguy cơ đánh mất lợi thế ngay trên chính kho tàng lịch sử và văn hóa của mình. Ông dẫn thực tế các doanh nghiệp Hàn Quốc đã bắt đầu đầu tư vào lĩnh vực điện ảnh Việt Nam vì nhìn thấy tiềm năng thương mại từ những chất liệu bản địa. Nếu tiếp tục phát triển các dự án theo hướng riêng lẻ, Việt Nam sẽ rất khó thu hẹp khoảng cách với những quốc gia đã xây dựng hệ thống phát triển và thương mại hóa IP chuyên nghiệp từ hàng chục năm trước. “Chúng ta cứ làm rời rạc thì sẽ không thể nào bằng họ được, vì hệ thống của họ đã có từ 30, 40, 50 năm trước và rất chuyên nghiệp”, ông nhận định.
Kiến tạo hệ sinh thái
Các dự án IP cần được phát triển theo mô hình hệ sinh thái, kết nối nhà sáng tạo với doanh nghiệp, chuyên gia và các đối tác thương mại. Theo ông, nhà sáng tạo nên tập trung vào hoạt động sáng tác, trong khi việc xây dựng chiến lược, mở rộng mạng lưới hợp tác và phát triển thị trường cần được giao cho đội ngũ am hiểu về IP. “Tất cả các quốc gia lớn đều phải có cố vấn mới làm được những điều này. Họ là những người cực kỳ thấu hiểu về thị trường IP”, ông nhận định.
Ở góc độ chiến lược, ông Nghi cho rằng Việt Nam có thể học hỏi Nhật Bản trong cách xây dựng ngành công nghiệp văn hóa. Thay vì theo đuổi lợi ích ngắn hạn, doanh nghiệp cần tăng cường hợp tác và kiên trì đầu tư theo chu kỳ dài để gia tăng giá trị của IP. “Cái hay của người Nhật là biết lùi một bước để tiến ba bước”, ông nói và dẫn ví dụ việc một địa phương tại Nhật Bản đã khai thác hình tượng Kappa (tương tự Hà Đồng trong văn hóa Việt Nam) để xây dựng các hoạt động văn hóa và tạo bản sắc riêng.
Bên cạnh chiến lược phát triển, công nghệ được xem là nền tảng để quản trị và thương mại hóa IP. Ông Lữ Minh Trí, CEO Hyper One, cho rằng các công cụ số chỉ phát huy hiệu quả khi được tích hợp trong một hệ thống quản trị xuyên suốt. Theo ông, hệ thống này phải kiểm soát được toàn bộ quá trình hình thành và khai thác IP, từ dữ liệu đầu vào, quá trình phát triển đến sản phẩm đầu ra, qua đó xác lập nguồn gốc và từng bước biến nội dung sáng tạo thành tài sản có khả năng tạo doanh thu bền vững.
Ở góc độ hệ sinh thái, bà Nguyễn Ngọc Đan Quyên, Nhà sáng lập Chonkaverse, nhận định, khi các doanh nghiệp, nhà sáng tạo và đơn vị công nghệ cùng tham gia xây dựng một hệ thống phát triển IP hoàn chỉnh, Việt Nam sẽ có cơ hội đưa các sản phẩm văn hóa ra thị trường quốc tế. Theo bà, mục tiêu cuối cùng của quá trình này là hướng tới xuất khẩu IP, đưa sản phẩm sáng tạo Việt Nam ra nước ngoài và tạo nguồn thu ngoại tệ cho nền kinh tế. “Nếu chúng ta ngồi lại, làm việc cùng nhau để xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của mỗi cá nhân nhà sáng tạo và các doanh nghiệp trong lĩnh vực này, đồng thời hỗ trợ Nhà nước kiến tạo nên một bộ luật giúp mọi người yên tâm phát triển, chúng ta sẽ xuất khẩu sản phẩm, xuất khẩu IP ra nước ngoài để mang ngoại tệ về cho quốc gia”, bà Đan Quyên nói.
