Ba vấn đề lớn nhất hiện nay của tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước là cơ chế về tài chính, nguồn vốn và đất đai. Giải quyết được ba vấn đề này sẽ là "kiềng ba chân" để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và tăng sức cạnh tranh của khu vực DNNN.
Đó là phân tích của ông Phan Đức Hiếu - Ủy viên thường trực Ủy ban Kinh tế Quốc hội nhằm đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và tăng sức cạnh tranh của khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN) tại Hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng” do báo Tiền Phong tổ chức ngày 21/7/2026 tại Hà Nội.
Đồng quan điểm, đại diện Bộ Công Thương chia sẻ: Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là yêu cầu phải hoàn tất việc xử lý tài chính và phê duyệt phương án sử dụng đất trước khi thực hiện cổ phần hóa doanh nghiệp. Đại diện Bộ Công Thương dẫn ví dụ, quá trình CPH Tổng Công ty Giấy Việt Nam đã được triển khai từ năm 2015 nhưng đến nay vẫn chưa thể hoàn tất do vướng mắc liên quan Dự án bột giấy Phương Nam cùng nhiều vấn đề tài chính tồn đọng.
Đến năm 2025 mới có nghị quyết của Quốc hội và năm 2026 Chính phủ mới ban hành nghị quyết để tiếp tục xử lý các tồn tại. Điều đó cho thấy những bất cập về thể chế đã kéo dài nhiều năm.
Trong khi đó, ông Bùi Khắc Hiền - Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ Nông nghiệp và Môi trường lại cho rằng: Nhiều DNNN nắm trong tay hàng nghìn tỷ đồng nhưng không thể tăng trưởng vì họ không có quyền tự quyết. Ông Hiền chỉ ra một nghịch lý hiện nay là chúng ta giao vốn, giao tài sản cho doanh nghiệp nhà nước nhưng lại không coi đó là tài sản thực sự của họ. Ông Hiền đặt câu hỏi: "Đất đai hay hạ tầng được giao, doanh nghiệp nhà nước có được coi là tài sản để đem đi thế chấp, xoay xở kinh doanh hay không?".
Cùng chia sẻ khó khăn trong quá trình này, ông Nguyễn Vũ Hoan - Thành viên HĐTV Tổng Công ty Lương thực miền Bắc (Vnafood 1) cho biết, Đề án tái cơ cấu lại Vinafood 1 trong giai đoạn 2022-2025 yêu cầu doanh nghiệp giảm tỷ lệ sở hữu tại một số doanh nghiệp thành viên, thoái vốn 100% tại 14 doanh nghiệp. Dù doanh nghiệp đã có nhiều nỗ lực, nhưng đến nay nhiều đơn vị vẫn chưa hoàn thành.
Theo ông Hoan, khó khăn lớn nhất là hiệu quả sử dụng vốn còn thấp. Ngành lương thực có biên lợi nhuận rất mỏng, có thời điểm bán một kg gạo chỉ lãi khoảng 50 đồng. Quy mô vốn của nhiều doanh nghiệp thành viên chỉ từ 5-10 tỷ đồng nên rất khó thu hút nhà đầu tư. Bên cạnh đó, các vướng mắc về đất đai, hồ sơ pháp lý kéo dài nhiều năm khiến việc định giá doanh nghiệp và xử lý tài sản gặp nhiều trở ngại. Công tác thoái vốn cũng không đạt kết quả như mong muốn vì các doanh nghiệp trong lĩnh vực lương thực, muối hay bao bì có sức hấp dẫn đầu tư thấp, nhiều lần tổ chức đấu giá nhưng không có nhà đầu tư tham gia.
Ngoài ra, hệ thống chính sách, pháp luật còn chồng chéo, thường xuyên thay đổi giữa các quy định về đất đai, đầu tư và quản lý vốn nhà nước, làm kéo dài quá trình cơ cấu lại doanh nghiệp.
Từ thực tiễn đó, đại diện Vinafood 1 kiến nghị cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về quản lý vốn nhà nước, sớm tháo gỡ các vướng mắc về đất đai, đa dạng hóa phương thức thoái vốn, tăng cường phân cấp gắn với cơ chế hậu kiểm và xây dựng bộ tiêu chí đánh giá doanh nghiệp nhà nước theo hiệu quả sử dụng vốn, đổi mới sáng tạo và đóng góp cho tăng trưởng, thay vì chỉ dựa vào lợi nhuận ngắn hạn.
Đồng tình, theo ông Đào Trọng Cường - Phó Tổng Giám đốc Vinachem, ba vấn đề lớn nhất hiện nay của tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước là cơ chế về tài chính, nguồn vốn và đất đai. Nếu có giải pháp đồng bộ đối với ba lĩnh vực này, đặc biệt là các cơ chế đặc thù hoặc một nghị quyết riêng để xử lý các vướng mắc tồn đọng, quá trình cổ phần hóa và cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước sẽ được đẩy nhanh và hiệu quả hơn.
Đối với Vinachem, đặc thù của ngành hóa chất là nhu cầu vốn đầu tư rất lớn, thời gian thu hồi vốn dài, trong khi các dự án đều phải đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về công nghệ, bảo vệ môi trường, tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Vì vậy, doanh nghiệp rất cần các nguồn vốn trung và dài hạn ổn định để triển khai các dự án chiến lược theo định hướng phát triển của Đảng và Nhà nước.
Riêng với các dự án thuộc diện chậm tiến độ trước đây như Đạm Ninh Bình, DAP số 2 và Đạm Hà Bắc, khó khăn lớn nhất hiện nay là hoàn tất đàm phán và quyết toán dự án. Ngoài các nội dung này, những vướng mắc cơ bản đã từng bước được tháo gỡ và các nhà máy đều đang duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh ổn định, hiệu quả, phù hợp với kế hoạch cơ cấu lại.
Bên cạnh đó, Vinachem kiến nghị sớm hình thành các khu công nghiệp hóa chất tập trung gắn với quy hoạch địa phương. Khi có quỹ đất phù hợp, doanh nghiệp sẽ phát huy hiệu quả liên kết chuỗi, giảm chi phí logistics, tăng năng lực xử lý môi trường và ứng phó sự cố hóa chất, qua đó nâng cao sức cạnh tranh.
Trước các khó khăn, vướng mắc hiện hữu của các DNNN, ông Phan Đức Hiếu - Ủy viên thường trực Ủy ban Kinh tế Quốc hội đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm.
Thứ nhất, cần xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, nghĩa vụ pháp lý và đất đai - những "nút thắt" kéo dài nhiều năm đang cản trở quá trình cổ phần hóa, chuyển giao và tái cơ cấu doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp vẫn tồn tại tình trạng vốn điều lệ chỉ ghi trên giấy tờ nhưng chưa được cấp đủ vốn thực tế; phương án sử dụng đất chưa rõ ràng; nhiều tài sản, dự án chưa thể xác định đầy đủ giá trị khi chuyển giao.
Bộ Tài chính cần rà soát toàn diện các vướng mắc, phân loại theo thẩm quyền để trình Quốc hội, Chính phủ hoặc các bộ ban hành cơ chế xử lý dứt điểm, thậm chí nghiên cứu một nghị quyết đặc thù nhằm tháo gỡ các tồn đọng này.
Thứ hai, nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế. Việt Nam không nên áp dụng nguyên mẫu các nguyên tắc quản trị của OECD mà cần chọn lọc những nội dung phù hợp với điều kiện thực tế của từng nhóm doanh nghiệp, từng lĩnh vực.
Sau khi lựa chọn được các nguyên tắc phù hợp, cơ quan quản lý cần tiếp tục thể chế hóa vào hệ thống pháp luật, đặc biệt là các quy định về quản trị hiện đại, tuyển dụng lãnh đạo chuyên nghiệp và thành viên hội đồng quản trị độc lập. Chỉ khi có hành lang pháp lý đầy đủ, doanh nghiệp nhà nước mới có thể áp dụng hiệu quả các chuẩn mực quản trị tiên tiến.
Thứ ba, chuyển mạnh từ phương thức sắp xếp, thoái vốn theo tư duy hành chính sang cơ chế thị trường. Việc bán vốn không thể thực hiện theo kế hoạch cứng mà phải dựa trên nhu cầu của thị trường, bởi nhà đầu tư quan tâm đến triển vọng kinh doanh hơn là giá trị tài sản thuần túy.
Trên cơ sở đó, theo ông Hiếu cần sớm nâng cấp Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) thành một quỹ đầu tư nhà nước chuyên nghiệp theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW, ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước, được trao quyền chủ động hơn trong quản lý danh mục đầu tư, mua bán và tái cơ cấu vốn theo hiệu quả thị trường thay vì phụ thuộc vào các thủ tục hành chính. Đây sẽ là bước đi quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và tăng sức cạnh tranh của khu vực doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn 2026-2030.
Bộ Tài chính đã trình Thủ tướng Chính phủ dự thảo quyết định của Thủ tướng Chính phủ về tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhà nước để thực hiện cơ cấu lại vốn nhà nước tại DNNN, doanh nghiệp có vốn nhà nước. Bộ Tài chính cũng đang soạn thảo rất nhiều thông tư hướng dẫn chi tiết.
Ông Doãn Thanh Tuấn -
Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp nhà nước, Bộ Tài chính
