“Lá chắn” mới cho tài sản số

Nền kinh tế số đang trải qua những biến động mạnh mẽ, việc xác lập và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không còn đơn thuần là câu chuyện pháp lý mà đã trở thành bài toán sống còn của doanh nghiệp. Sáng nay, ngày 20/03/2026, Viện Công nghệ Bản quyền và Tài sản số đã chính thức ra mắt tại TPHCM. Đây được xem là một cột mốc quan trọng trong việc tìm kiếm các giải pháp công nghệ nhằm bảo vệ giá trị sáng tạo và quản trị tài sản số một cách minh bạch tại thị trường Việt Nam.

Phát biểu khai mạc tại buổi lễ, ông Nguyễn Mạnh Quí, Viện trưởng Viện Công nghệ Bản quyền và Tài sản số, đã chia sẻ về hành trình 30 năm gắn bó với lĩnh vực sở hữu trí tuệ của mình. Ông nhận định rằng, sự bùng nổ của các loại hình tài sản số hiện nay đang đặt ra những thách thức chưa từng có trong việc định giá, quản lý giao dịch và bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Theo ông Quí, Viện ra đời với sứ mệnh cốt lõi là nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ trong các lĩnh vực văn hóa, phần mềm và bản quyền. Mục tiêu dài hạn mà Viện hướng tới là xây dựng một hệ sinh thái tài sản số bền vững, nơi mà sức mạnh của công nghệ và sự thấu hiểu về luật pháp được kết hợp chặt chẽ để tạo ra môi trường kinh doanh an toàn.

Dưới góc nhìn lịch sử và pháp lý, TS Trần Chiến Thắng, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đã gợi nhắc lại quá trình hình thành hệ thống bản quyền tại Việt Nam từ những năm 1987. Ông nhấn mạnh rằng nhận thức về bản quyền đã có những bước chuyển mình đáng kể, từ chỗ chỉ là các quy định tản mạn trong bộ luật dân sự đến khi được hợp nhất vào Luật Sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, ông Thắng cũng bày tỏ sự tâm huyết với việc thay đổi tư duy quản lý, khi cho rằng cần gọi đúng bản chất là “Luật Tài sản trí tuệ” thay vì chỉ nhấn mạnh vào khía cạnh sở hữu. Theo ông, việc khẳng định giá trị của tài sản trí tuệ thông qua công nghệ chính là tương lai vĩnh viễn trong kỷ nguyên công nghiệp số và Cách mạng 4.0.

Đồng quan điểm về tầm quan trọng của hạ tầng pháp lý, bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, khẳng định rằng Việt Nam đang nỗ lực không ngừng để tương thích với các chuẩn mực quốc tế. Việc gia nhập các điều ước quốc tế về bản quyền trên môi trường Internet vào năm 2022 và 2023 là minh chứng rõ nét cho sự quan tâm của Chính phủ. Bà Phạm Thị Kim Oanh đánh giá cao hướng đi của Viện khi lựa chọn công nghệ làm công cụ giải quyết vấn đề bản quyền, thay vì xem bản quyền là rào cản ngăn chặn sự tiếp cận của cộng đồng. Đặc biệt, đại diện Cục Bản quyền tác giả cũng tiết lộ những kế hoạch lập pháp quan trọng, bao gồm việc nghiên cứu cơ chế sử dụng tác phẩm trong đào tạo trí tuệ nhân tạo (AI) và lộ trình xây dựng Luật Bản quyền tác giả vào năm 2027 – 2028.

Sự cần thiết của một tổ chức như Viện Công nghệ Bản quyền và Tài sản số càng được khẳng định qua bản báo cáo thực trạng xâm phạm bản quyền đầy nhức nhối do Luật sư Võ Trung Tín, Phó Viện trưởng, trình bày. Báo cáo đã phơi bày mạng lưới vi phạm tinh vi của hai hệ thống điển hình là “Rổ Phim” và “Xôi Lạc”. Với “Rổ Phim”, dù chỉ mới hoạt động mạnh mẽ từ năm 2025 nhưng đã đạt tới 103 triệu lượt truy cập chỉ trong ba tháng, xếp hạng 19 tại Việt Nam. Hệ thống này sử dụng cấu trúc ba lớp với các tên miền ẩn để né tránh sự kiểm soát của cơ quan chức năng, đồng thời phát tán hàng ngàn tựa phim vi phạm, bao gồm cả những bản quay lén và nội dung bị cấm.

Trong lĩnh vực thể thao, hệ thống “Xôi Lạc” đã phát triển thành một tổ chức chuyên nghiệp với quy mô bành trướng lên tới 470 tên miền. Ông Tín cho biết, các đối tượng này sử dụng công nghệ IPTV để lấy “sóng sạch” từ nhà đài, sau đó phát sóng lậu song song với các giải đấu lớn như Ngoại hạng Anh hay F1. Đáng lo ngại hơn, mô hình kinh doanh của các trang web này chủ yếu dựa trên nguồn thu từ cá độ bóng đá bất hợp pháp, lồng ghép trực tiếp các kèo cá cược vào luồng bình luận để lôi kéo người dùng. Những con số này cho thấy thiệt hại kinh tế đối với các nhà sản xuất phim và đơn vị sở hữu bản quyền truyền hình tại Việt Nam là vô cùng nặng nề.

Viện Công nghệ Bản quyền và Tài sản số ra đời trong bối cảnh này không chỉ đóng vai trò là một đơn vị nghiên cứu mà còn là cầu nối giữa các nhà sáng tạo, doanh nghiệp công nghệ và cơ quan quản lý nhà nước. Điều này mở ra kỳ vọng về một thị trường nội dung số minh bạch, nơi các giá trị trí tuệ được định giá đúng và bảo vệ hiệu quả bằng những công cụ công nghệ tiên tiến nhất.

Trong tương lai, khi các nghị định về quyền tác giả và các luật mới được thông qua, sự đồng hành của những tổ chức chuyên môn như Viện sẽ là yếu tố then chốt giúp doanh nghiệp Việt Nam tự tin vươn ra biển lớn, bảo vệ thành công các quyền lợi hợp pháp trên sân chơi toàn cầu.