Luật Quản lý, phát triển vật liệu xây dựng cần tập trung xử lý những khoảng trống và chồng chéo hiện nay, đồng thời phân định rõ trách nhiệm, quản lý theo mức độ rủi ro và sử dụng dữ liệu thay cho các biện pháp can thiệp hành chính.
Trong bối cảnh ngành xây dựng chuyển mạnh sang phát triển xanh, tuần hoàn và tiết kiệm tài nguyên, việc xây dựng Luật Quản lý, phát triển vật liệu xây dựng được kỳ vọng sẽ tạo lập khung pháp lý thống nhất, khắc phục tình trạng quy định phân tán và mở rộng dư địa cho doanh nghiệp đổi mới công nghệ.
Ông Nguyễn Hữu Thọ, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, Môi trường và Vật liệu xây dựng cho biết nhiệm vụ xây dựng Luật đã được xác định trong Kết luận số 17-KL/TW, Kế hoạch số 64/KH-UBTVQH16, Nghị quyết số 185/NQ-CP và Quyết định số 527/QĐ-TTg.
Mục tiêu là hình thành khuôn khổ pháp lý ổn định, đồng bộ, minh bạch hơn; thúc đẩy vật liệu xây dựng hiện đại, xanh, tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên, năng lượng; nâng cao chất lượng, năng lực cạnh tranh, bảo đảm nguồn cung.
Đáng chú ý, phương thức quản lý cũng được định hướng chuyển sang phân cấp, số hóa, quản lý bằng dữ liệu và hậu kiểm.
Theo cơ quan soạn thảo, Dự thảo Luật Quản lý, phát triển vật liệu xây dựng (Dự thảo) tập trung vào 6 nhóm chính sách gồm hoàn thiện công cụ chiến lược, quy hoạch, kế hoạch; phát triển vật liệu xây dựng theo hướng đổi mới công nghệ, sử dụng hiệu quả tài nguyên, năng lượng, vật liệu mới, vật liệu xanh; quản lý nguyên liệu và nguồn cung; sử dụng vật liệu xây dựng trong công trình; thu hồi, tái chế chất thải, phát triển kinh tế tuần hoàn; quản lý nhà nước, chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu.
Một nguyên tắc quan trọng được đặt ra là chính sách mới không làm phát sinh cơ chế “xin - cho”, không tái lập quy hoạch sản phẩm, không tạo thêm giấy phép, thủ tục xác nhận công suất hoặc thủ tục hưởng ưu đãi riêng.
Đối với nguồn cung vật liệu xây dựng thông thường, định hướng là theo dõi, dự báo, cảnh báo sớm và phối hợp trên cơ sở dữ liệu, thay vì phân bổ hành chính nguồn vật liệu.
Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm vai trò quản lý nhà nước nhưng không can thiệp quá sâu vào hoạt động sản xuất, kinh doanh, qua đó tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động quyết định đầu tư, sản xuất và cung ứng theo tín hiệu thị trường.
Từ thực tiễn hoạt động của doanh nghiệp, bà Lưu Thị Thanh Mẫu, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Doanh nghiệp xanh Thành phố Hồ Chí Minh, Tổng Giám đốc Phuc Khang Corporation, Trưởng Nhóm chuyên môn Bất động sản, Xây dựng và Giao thông Xanh, cho biết Nhóm chuyên môn thống nhất sự cần thiết xây dựng khuôn khổ pháp lý cho toàn bộ vòng đời vật liệu xây dựng trong bối cảnh chuyển đổi xanh và các quy định hiện còn phân tán.
Theo bà Mẫu, các quy định liên quan đến vật liệu xây dựng hiện được điều chỉnh bởi nhiều lĩnh vực pháp luật như xây dựng, khoáng sản, môi trường, đầu tư, đất đai, tiêu chuẩn - quy chuẩn kỹ thuật, chất lượng sản phẩm hàng hóa, thuế và đấu thầu.
Do đó, Dự thảo cần làm rõ phạm vi điều chỉnh, tập trung vào những nội dung đặc thù của vật liệu xây dựng và tránh phát sinh chồng chéo với các luật khác.
Một trong những kiến nghị trọng tâm của Nhóm chuyên môn Bất động sản, Xây dựng và Giao thông Xanh là chuyển mạnh từ tiền kiểm, cấp phép và can thiệp hành chính sang quản lý bằng tiêu chuẩn, quy chuẩn, công bố thông tin, cơ sở dữ liệu và hậu kiểm theo mức độ rủi ro.
Theo đó, những vật liệu ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn chịu lực, phòng cháy chữa cháy, sức khỏe và độ bền công trình cần được kiểm soát ở mức cao hơn so với những vật liệu hoàn thiện thông thường. Cách quản lý theo mức độ rủi ro sẽ giúp cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào những sản phẩm có khả năng tác động lớn đến an toàn công trình và người sử dụng, đồng thời giảm gánh nặng thủ tục đối với những nhóm vật liệu có rủi ro thấp.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng đề nghị phân định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong chuỗi giá trị vật liệu xây dựng. Nhà sản xuất, nhập khẩu và cung ứng chịu trách nhiệm về nguồn gốc, thông tin và chất lượng sản phẩm; đơn vị tư vấn chịu trách nhiệm về việc lựa chọn, chỉ định và giám sát vật liệu; chủ đầu tư và nhà thầu chịu trách nhiệm trong quá trình mua sắm, bảo quản và đưa vật liệu vào công trình.
Đối với cát, đá, vật liệu san lấp và các vật liệu thiết yếu, Nhóm chuyên môn đề nghị xây dựng cơ chế dự báo nhu cầu, công khai năng lực cung ứng, cảnh báo sớm nguy cơ thiếu hụt và phối hợp liên vùng. Tuy nhiên, cơ chế này, theo doanh nghiệp, chỉ nên dừng ở cung cấp thông tin, dự báo và điều phối, không trở thành hình thức phân bổ hành chính, áp đặt giá hoặc hạn chế giao dịch hợp pháp.
Những đề xuất này cho thấy yêu cầu đặt ra đối với Dự thảo không chỉ là bổ sung thêm quy định quản lý, mà quan trọng hơn là thiết kế một phương thức quản lý phù hợp với kinh tế thị trường. Khi trách nhiệm được phân định rõ, tiêu chuẩn và dữ liệu trở thành công cụ quản lý, còn hậu kiểm được thực hiện theo mức độ rủi ro, khoảng trống pháp lý có thể được thu hẹp mà không tạo thêm gánh nặng thủ tục cho doanh nghiệp.
