Chuyển đổi sang vận đơn điện tử là yêu cầu sinh tồn của doanh nghiệp logistics Việt Nam và phù hợp thông lệ hiện đại quốc tế.
Thương mại hàng hải quốc tế vừa ghi nhận một sự cố lừa đảo chứng từ nghiêm trọng. 90 container hàng xuất khẩu nông sản Việt Nam bị làm giả chứng từ khiến các doanh nghiệp đứng trước nguy cơ mất trắng tài sản.
Nguyên nhân cốt lõi của sự cố xuất phát từ một lỗ hổng trong quy trình trước đây rất quen thuộc trong giao dịch hằng ngày: chủ hàng gửi bản scan vận đơn gốc cho đối tác nước ngoài với mục đích hỗ trợ làm thủ tục thông quan sơ bộ. Dựa vào file scan này, đối tượng bên mua ở nước ngoài đã tiến hành làm giả một bộ vận đơn rất giống bộ gốc.
Tại cảng đến ở nước ngoài, do chịu áp lực giải phóng hàng nhanh và chỉ tiến hành kiểm tra chứng từ bằng mắt thường, đại lý hãng tàu đã bị qua mặt và chính thức phát lệnh giao hàng (D/O) cho bộ vận đơn giả.
Đáng chú ý, các doanh nghiệp Việt Nam đã cẩn thận chủ động áp dụng phương thức thanh toán nhờ thu DP (Documents against Payment) và nộp bộ vận đơn gốc hợp lệ vào ngân hàng. Theo lý thuyết, bên mua chỉ có thể nhận chứng từ gốc khi đã thanh toán đủ tiền. Tuy nhiên, lỗ hổng rò rỉ dữ liệu từ bản scan đã lách qua được việc này.
Hậu quả pháp lý kéo theo vô cùng phức tạp: chủ hàng Việt Nam vừa phải gánh chịu vụ kiện dân sự liên đới tại Tòa án Việt Nam, vừa phải theo đuổi quá trình điều tra trách nhiệm hình sự phát sinh tại phía nước ngoài.
LS Đặng Việt Anh, Luật sư Điều hành Công ty Luật TNHH ANHISA, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), Hòa giải viên Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC), dẫn ra vụ việc này trong hội thảo “Chuyển đổi số trong giao dịch logistics: Ứng dụng mô hình lai trong giai đoạn chuyển tiếp” tại TP HCM để minh chứng cho những rủi ro chết người đang rình rập doanh nghiệp khi duy trì các phương thức quản lý chứng từ truyền thống trong thời đại số.
Hiện nay ngành logistics Việt Nam đang ở trong giai đoạn “lai”, tức là tồn tại song song, đan xen giữa chứng từ điện tử và bản giấy. Ông Ngô Khắc Lễ, Trọng tài viên VIAC, Hòa giải viên VMC, nhấn mạnh rằng, trong một chuỗi dịch vụ vận tải và giao nhận, việc áp dụng mô hình lai khi chỉ một khâu dùng bản giấy sẽ làm giảm hiệu quả tài trợ thương mại và giảm ý nghĩa thông suốt của toàn chặng logistics.
Một trong những nguyên nhân khiến mô hình lai kéo dài nằm ở đà chuyển đổi số không đồng đều giữa các phân khúc. Ông Ngô Khắc Lễ chỉ ra rằng, các chứng từ có giá, chứng từ xác nhận quyền sở hữu và thanh toán ngân hàng chuyển đổi số chậm hơn các khâu khác do ngân hàng kiểm soát tài sản rất cẩn trọng theo các quy chế nghiêm ngặt. Việc chuyển đổi chậm các chứng từ có giá so với tốc độ bứt phá của các ngân hàng quốc tế đang gây bất lợi cạnh tranh lớn cho doanh nghiệp và dòng chảy thương mại Việt Nam.
Cùng chung quan điểm, LS Đặng Việt Anh đánh giá, rào cản lớn nhất cản trở áp dụng vận đơn điện tử hiện nay là hầu hết các ngân hàng Việt Nam vẫn chưa chấp nhận chứng từ số do lo ngại rủi ro pháp lý và quản trị tài sản khi chuyển giao quyền sở hữu.
Trước thực trạng đứt gãy dữ liệu này, ông Nguyễn Duy Hưng, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Logistics Đồng Nai, đưa ra cảnh báo, doanh nghiệp logistics không thể kéo dài giai đoạn mô hình lai, nếu không chuyển đổi sang dữ liệu liên thông toàn phần thì sẽ bị tụt lùi và mất ưu thế cạnh tranh.
Để tránh rủi ro lừa đảo chứng từ như vụ việc 90 container, chuyển đổi sang vận đơn điện tử (e-BL) được xác định là giải pháp duy nhất. Vận đơn điện tử triệt tiêu rủi ro làm giả chứng từ vì bản chất chỉ tồn tại một bản ghi duy nhất xác định quyền kiểm soát, cho phép truy xuất chính xác chủ thể nắm quyền tại mọi thời điểm.
Dưới góc độ kỹ thuật công nghệ, việc áp dụng vận đơn điện tử trên nền tảng hiện đại như chuỗi khối (blockchain) sẽ loại bỏ hoàn toàn các rủi ro lừa đảo vận đơn giả tương tự vụ 90 container và giúp đẩy nhanh tốc độ giao dịch thương mại. Các tổ chức như Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA) hay VLA khuyến nghị áp dụng mô hình vận đơn điện tử trên nền tảng Blockchain nhằm hạn chế tối đa rủi ro làm giả và tối ưu hóa việc truy xuất chứng cứ.
Lộ trình chuyển đổi sang e-BL đang nhận được sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ những bước ngoặt thể chế quan trọng. LS Trương Công Hồng, Luật sư Thành viên Công ty Luật TNHH ANHISA, cho biết, Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 chưa công nhận giá trị pháp lý của vận đơn điện tử, nhưng Dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy sửa đổi (lấy ý kiến 2026) đã lần đầu tiên chính thức ghi nhận tư cách pháp lý của e-BL. Đồng thời, Công ước Accra (NCD Convention) đang được thúc đẩy nhằm công nhận giá trị pháp lý của chứng từ hàng hóa điện tử có thể chuyển nhượng trên phạm vi toàn cầu, mở ra hành lang pháp lý đồng bộ cho thương mại xuyên biên giới.
Dù e-BL là xu hướng bắt buộc, ngành logistics vẫn đang phải trải qua giai đoạn chuyển tiếp "vùng xám" trong khi khung pháp lý và hạ tầng ngân hàng trong nước hoàn thiện các bước kết nối. Để tự bảo vệ mình trước các nguy cơ lừa đảo trong giai đoạn này, LS Trương Công Hồng đưa ra khuyến nghị nghiệp vụ thiết thực: Trong giai đoạn quá độ "vùng xám" chưa áp dụng e-BL, doanh nghiệp bắt buộc dùng vận đơn giấy tuyệt đối không cung cấp bản scan cho bên ngoài hoặc phải che toàn bộ thông tin nhạy cảm để tránh bị làm giả.
Nhìn một cách tổng thể, thảm họa mất hàng từ bản scan vận đơn đã minh chứng rằng sự chậm trễ trong chuyển đổi số có thể trả giá bằng chính sự tồn vong của doanh nghiệp. Trước yêu cầu minh bạch hóa thương mại quốc tế và đà bứt phá của công nghệ toàn cầu, việc chủ động loại bỏ thói quen quản lý thủ công và chuyển đổi sang e-BL chính là yêu cầu sinh tồn bắt buộc để các doanh nghiệp logistics Việt Nam bảo vệ tài sản, nâng cao sức chống chịu và đứng vững trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
