Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đang được lấy ý kiến, với nhiều đề nghị rà soát căn cứ thực tiễn, pháp lý và phạm vi điều chỉnh, nhằm tạo khung pháp lý đồng bộ nhưng không chồng chéo với các luật hiện hành.
Sau hơn 20 năm hình thành, thị trường hàng hóa phái sinh Việt Nam vẫn phát triển ở quy mô nhỏ, thanh khoản thấp, doanh nghiệp tham gia phòng ngừa rủi ro còn hạn chế và phụ thuộc nhiều vào thị trường quốc tế. Trong khi đó, sản phẩm gắn với hàng hóa thế mạnh trong nước, giá tham chiếu nội địa và hạ tầng như bù trừ, CCP, kho bãi, giao nhận chưa hoàn thiện. Thực tế này đặt ra yêu cầu xây dựng khung pháp lý đầy đủ, thống nhất để phát triển thị trường và nâng cao khả năng tự chủ.
Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh (Dự thảo) hiện đang được các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và chuyên gia lấy ý kiến. Đại diện Bộ Công Thương cho biết việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là cần thiết nhằm tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất, đầy đủ và đồng bộ cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.
Theo đại diện Bộ Công Thương, Dự thảo Luật gồm 8 chương, 54 điều, tập trung vào 5 nhóm nội dung lớn, gồm: xác định phạm vi điều chỉnh, nguyên tắc và mối quan hệ với các luật có liên quan; quy định về sản phẩm, phương thức giao dịch và chủ thể tham gia thị trường; thiết lập hạ tầng thị trường và cơ chế kiểm soát rủi ro; tạo lập môi trường pháp lý kiến tạo, đơn giản hóa thủ tục hành chính; đồng thời hoàn thiện quy định về giao dịch hàng hóa phái sinh có yếu tố nước ngoài.
Đáng chú ý, Dự thảo đã phân định giao dịch hàng hóa phái sinh tập trung qua Sở Giao dịch hàng hóa và giao dịch hàng hóa phái sinh OTC. Theo đó, giao dịch tập trung được thực hiện trên hệ thống giao dịch của Sở Giao dịch hàng hóa đối với các hợp đồng được tiêu chuẩn hóa về điều khoản giao dịch, phương thức thanh toán, ký quỹ, bù trừ và quản lý rủi ro. Trong khi đó, giao dịch OTC được xác lập theo phương thức thỏa thuận và không thực hiện trên hệ thống giao dịch tập trung.
Việc phân định này được xem là cần thiết bởi thị trường phái sinh có sự giao thoa giữa lĩnh vực thương mại, tài chính và ngân hàng. Tuy nhiên, nhiêu ý kiến cũng đề nghị tiếp tục làm rõ ranh giới giữa các giao dịch thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh với các luật chuyên ngành khác, đồng thời phân định rõ giữa giao dịch tập trung và giao dịch OTC.
PGS, TS Ngô Trí Long, Chuyên gia kinh tế, Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam cho rằng một trong những yêu cầu quan trọng khi xây dựng luật là phải xác định rõ “đường biên” pháp lý của thị trường phái sinh. Theo ông, thị trường này có tính chất giao thoa giữa tài chính, ngân hàng và thương mại, do đó nếu phạm vi điều chỉnh không rõ có thể dẫn đến chồng lấn hoặc khoảng trống pháp lý trong quá trình thực thi.
Từ góc độ này, việc xác định rõ loại giao dịch nào thuộc Luật, loại giao dịch nào tiếp tục điều chỉnh bởi pháp luật ngân hàng, chứng khoán, ngoại hối hoặc pháp luật thương mại là vấn đề cần được làm rõ ngay trong quá trình xây dựng luật, thay vì chờ hướng dẫn ở các văn bản dưới luật.
Góp ý vào Dự thảo, đại diện Bộ Tài chính đề nghị rà soát các quy định về phí phải nộp từ các thành viên cho Sở Giao dịch hàng hóa.
Theo Bộ Tài chính, quy định về phí lượt giao dịch hiện chỉ áp dụng đối với việc thu từ các cơ quan nhà nước, không áp dụng cho doanh nghiệp. Trường hợp thu từ doanh nghiệp thì về bản chất sẽ là giá dịch vụ và cần được thiết kế phù hợp với quy định pháp luật có liên quan.
Đáng chú ý, Bộ Tài chính cũng đề nghị làm rõ căn cứ thực tiễn, pháp lý của việc bổ sung ngành nghề kinh doanh hàng hóa phái sinh vào danh mục ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện.
Tại Dự thảo Tờ trình, Bộ Công Thương đánh giá thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh có cấu trúc và cơ chế vận hành tương đồng với thị trường chứng khoán ở một số khía cạnh, có tính liên kết cao và tiềm ẩn rủi ro về tài chính, thanh toán, đối tác, công nghệ và an toàn hệ thống. Vì vậy, Bộ Công Thương đề xuất bổ sung ngành nghề này vào danh mục kinh doanh có điều kiện.
Tuy nhiên, đại diện Bộ Tài chính cho biết Phụ lục IV Luật Đầu tư hiện đã quy định “Hoạt động Sở giao dịch hàng hóa” là ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Trong khi đó, dự thảo Luật Đầu tư sửa đổi cũng đang được Bộ Tài chính chủ trì soạn thảo. Do đó, Bộ đề nghị Bộ Công Thương đánh giá đầy đủ tác động và sự cần thiết theo các tiêu chí tại Điều 13, Điều 14 Luật Đầu tư.
Về vấn đề này, PGS, TS Ngô Trí Long cho rằng, việc phát triển thị trường phái sinh cần đi cùng với cơ chế quản trị rủi ro và năng lực giám sát tương xứng. Tuy nhiên, các yêu cầu quản lý cũng cần được thiết kế theo hướng không tạo ra những rào cản khiến doanh nghiệp Việt Nam phải tiếp tục tìm kiếm công cụ phòng ngừa rủi ro ở thị trường nước ngoài.
Do đó, bên cạnh việc xác định hoạt động nào cần điều kiện kinh doanh, Dự thảo cần làm rõ mục tiêu của từng điều kiện, rủi ro nào cần kiểm soát và liệu điều kiện đó có thực sự cần thiết để bảo đảm an toàn thị trường hay không. Đây cũng là cơ sở để tránh tình trạng quy định điều kiện kinh doanh nhưng chưa chứng minh được tương xứng giữa yêu cầu quản lý và chi phí tuân thủ của doanh nghiệp.
