Mở rộng dư địa cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Đây là chia sẻ của TS Nguyễn Thị Cẩm Giang - Giảng viên Khoa Tài chính, Học viện Ngân hàng với Diễn đàn Doanh nghiệp.

- Bà đánh giá như thế nào về việc bỏ tiêu chí “tổng nguồn vốn” và chuyển sang các tiêu chí về lao động, doanh thu hoặc vốn khi xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa DNNVV?

Việc điều chỉnh tiêu chí xác định DNNVV là cần thiết, bởi cách đo lường quy mô doanh nghiệp cũng cần được cập nhật theo sự thay đổi của mô hình kinh doanh và cấu trúc nền kinh tế. Doanh thu phản ánh quy mô hoạt động và khả năng tạo lập thị trường; vốn cho thấy năng lực tài chính, trong khi số lượng lao động phản ánh quy mô tổ chức và vận hành của doanh nghiệp. Việc bỏ tiêu chí “tổng nguồn vốn” vì vậy có thể giúp hạn chế những trường hợp quy mô trên sổ sách không phản ánh đúng quy mô hoạt động thực tế.

Tuy nhiên, điều quan trọng là không nên kỳ vọng một chỉ tiêu đơn lẻ có thể phản ánh đầy đủ “độ lớn” của một doanh nghiệp. Đặc biệt trong bối cảnh mô hình kinh doanh ngày càng đa dạng, có những doanh nghiệp doanh thu lớn nhưng sử dụng ít lao động, trong khi doanh nghiệp khác có quy mô vốn đáng kể nhưng doanh thu chưa tương xứng. Nếu chỉ dựa vào một tiêu chí, việc phân loại rất dễ tạo ra những trường hợp chưa phản ánh đúng bản chất doanh nghiệp.

Theo tôi, hướng kết hợp tiêu chí lao động với doanh thu hoặc vốn sẽ hợp lý hơn, vừa phản ánh được quy mô vận hành, vừa tính đến năng lực kinh tế của doanh nghiệp. Quan trọng hơn, các tiêu chí này cần được thiết kế theo hướng đơn giản, rõ ràng và có khả năng kiểm chứng từ những dữ liệu mà doanh nghiệp và cơ quan quản lý đã có, như dữ liệu thuế, BHXH và báo cáo tài chính.

- Trong bối cảnh tự động hóa và chuyển đổi số, doanh thu có thể tăng nhanh trong khi số lao động không tăng tương ứng. Theo bà, có nên tiếp tục coi số lao động là một tiêu chí chính để xác định DNNVV?

Theo tôi, số lượng lao động vẫn nên được duy trì trong hệ thống tiêu chí xác định DNNVV, nhưng không nên xem đây là tiêu chí mang tính quyết định. Bởi trong bối cảnh tự động hóa, chuyển đổi số và các mô hình kinh doanh dựa trên công nghệ phát triển mạnh, mối quan hệ giữa số lao động và quy mô doanh nghiệp đã thay đổi đáng kể. Một doanh nghiệp công nghệ, logistics hay sản xuất tự động hóa hoàn toàn có thể tạo ra doanh thu lớn với số lượng lao động tương đối ít.

Dù vậy, lao động vẫn là một chỉ báo quan trọng bởi không chỉ phản ánh quy mô tổ chức, vận hành mà còn gắn với khả năng tạo việc làm của doanh nghiệp. Nếu loại bỏ hoàn toàn tiêu chí này, chính sách có thể mất đi một thước đo quan trọng để nhận diện mức độ sử dụng nguồn lực và đóng góp của doanh nghiệp đối với nền kinh tế.

Vấn đề theo tôi không nằm ở việc có nên giữ tiêu chí lao động hay không, mà là nên đặt tiêu chí này ở vị trí nào trong hệ thống phân loại. Có thể sử dụng lao động như một tiêu chí nền tảng, đồng thời kết hợp với doanh thu hoặc vốn để có cái nhìn đầy đủ hơn về quy mô doanh nghiệp. Cách tiếp cận này sẽ linh hoạt hơn trước sự khác biệt giữa các ngành, nhất là những lĩnh vực có hàm lượng công nghệ và mức độ tự động hóa cao.

- Theo bà, việc nâng ngưỡng doanh thu cần đi kèm cách phân tầng đối tượng và mức hỗ trợ như thế nào để chính sách không bị dàn trải?

Việc nâng ngưỡng doanh thu có thể giúp mở rộng phạm vi tiếp cận chính sách, phù hợp với thực tế quy mô thị trường, mặt bằng giá và chi phí đầu vào ngày càng tăng. Tuy nhiên, mở rộng đối tượng thụ hưởng không có nghĩa là tất cả doanh nghiệp trong nhóm DNNVV phải được hưởng một “gói” chính sách như nhau. Nếu không có sự phân tầng, nguồn lực hỗ trợ rất dễ bị chia nhỏ và chính sách khó tạo ra tác động rõ nét.

Theo tôi, cần chuyển từ tư duy “doanh nghiệp thuộc nhóm nào thì được hưởng chính sách giống nhau” sang cách tiếp cận dựa trên nhu cầu và rào cản phát triển của từng nhóm doanh nghiệp. Chẳng hạn, doanh nghiệp mới chuyển đổi từ hộ kinh doanh có thể cần hỗ trợ về kế toán, quản trị và tuân thủ; doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo cần tiếp cận vốn, sở hữu trí tuệ và thị trường; trong khi doanh nghiệp sản xuất lại cần các chính sách về đổi mới công nghệ, chuyển đổi xanh, mặt bằng sản xuất và tín dụng dài hạn.

Cùng với đó, chính sách nên có cơ chế phân tầng về mức độ hỗ trợ. Doanh nghiệp chỉ đáp ứng điều kiện về quy mô có thể được hưởng các chính sách mang tính phổ quát, như đơn giản hóa thủ tục, cung cấp thông tin hay đào tạo. Với nguồn lực hỗ trợ trực tiếp từ Nhà nước, nên ưu tiên những doanh nghiệp có dự án khả thi, có khả năng đổi mới công nghệ, tạo việc làm chính thức, tham gia chuỗi cung ứng hoặc nâng cao năng suất.

- Khi doanh nghiệp vượt ngưỡng DNNVV, có nên có một giai đoạn chuyển tiếp về chính sách hỗ trợ để khuyến khích doanh nghiệp tiếp tục mở rộng quy mô, thưa bà?

Theo tôi, không nên chấm dứt toàn bộ chính sách hỗ trợ ngay tại thời điểm doanh nghiệp vừa vượt ngưỡng DNNVV. Về bản chất, việc doanh nghiệp vượt ngưỡng là tín hiệu của quá trình tăng trưởng, vì vậy chính sách không nên tạo ra một “vách ngăn” khiến doanh nghiệp phải cân nhắc giữa việc tiếp tục lớn lên và nguy cơ mất ngay các hỗ trợ đang có.

Một cơ chế chuyển tiếp hợp lý sẽ giúp doanh nghiệp có thời gian thích nghi với mặt bằng nghĩa vụ và chi phí mới. Có thể thiết kế thời gian chuyển tiếp từ 2–3 năm, trong đó một số chính sách được duy trì hoặc giảm dần theo lộ trình, chẳng hạn hỗ trợ tư vấn, chuyển đổi số, đổi mới công nghệ, đào tạo quản trị; trong khi những ưu đãi trực tiếp gắn với quy mô DNNVV có thể được thu hẹp dần. Tuy nhiên, thời gian và mức độ chuyển tiếp cần được thiết kế phù hợp với từng chính sách, thay vì áp dụng cứng một khoảng thời gian cho tất cả.

Điều quan trọng là phải tạo được “đường chuyển tiếp” từ doanh nghiệp nhỏ lên doanh nghiệp lớn, thay vì coi việc vượt ngưỡng là thời điểm kết thúc hỗ trợ. Chính sách có thể chuyển từ hỗ trợ theo quy mô sang hỗ trợ theo năng lực và đóng góp, chẳng hạn doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất, tạo việc làm hoặc tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị vẫn có thể tiếp cận những chương trình hỗ trợ phù hợp, dù đã vượt ngưỡng DNNVV.

- Trân trọng cảm ơn bà!