Doanh nghiệp robot Việt Nam đang tự sản xuất lẻ tẻ, khiến chi phí linh kiện đắt gấp đôi thành phẩm ngoại và khó vươn ra thị trường quốc tế.
Ông Trần Anh Tuấn, Nhà sáng lập và CEO của Saolatek, cho biết tại hội thảo Xây dựng hệ sinh thái cho robot “made in Vietnam” tại TPHCM, doanh nghiệp của ông mất gần hai năm để phát triển một bộ điều khiển bay (flight controller). Theo ông Tuấn, tiền mua linh kiện lẻ để tự lắp ráp một bộ điều khiển bay đắt gấp đôi chi phí mua nguyên một bộ thành phẩm có tính năng tương đương từ Trung Quốc.
Theo ông Tuấn, nghịch lý này xuất phát từ quy mô sản xuất. Một sản phẩm tự phát triển khó cạnh tranh về giá nếu chưa đạt sản lượng khoảng 100.000 đơn vị. Trong khi đó, doanh nghiệp trong nước hiếm khi có được những đơn hàng đủ lớn để tối ưu chi phí, dẫn đến vòng luẩn quẩn: có năng lực sản xuất nhưng không thể hạ giá thành, cuối cùng vẫn phải phụ thuộc vào linh kiện nhập khẩu để duy trì sức cạnh tranh.
PGS TS Lê Hoài Quốc, Chủ tịch Hội Tự động hóa TPHCM và Chủ tịch Chi hội Robot Việt Nam, nhận định ngành robot trong nước đang thiếu các hệ thống điều khiển vận hành dùng chung (middleware). Các đơn vị hoạt động tự phát và hoàn toàn chưa có tiêu chuẩn hóa quốc gia về các thiết kế mô-đun.
PGS TS Lê Hoài Quốc đưa ra cảnh báo về thời gian bứt phá đang thu hẹp. Việt Nam chỉ có khoảng từ 5 đến 10 năm tới để tận dụng cơ hội, trước khi tỷ lệ sinh giảm và tình trạng già hóa dân số làm mất đi lợi thế nguồn lao động vàng. Nếu chậm trễ, ngành robot sẽ hoàn toàn tụt hậu so với thế giới.
Đi sâu vào nguyên nhân, PGS TS Lê Hoài Quốc phân tích các đơn vị làm robot hiện tại đang tư duy theo kiểu “build from scratch”, nghĩa là tự tay làm tất cả mọi khâu từ A đến Z. Cách làm khép kín này khiến nguồn vốn đầu tư bị dàn trải, thiếu sự liên kết cần thiết để phát triển đồng bộ.
Thực tế cho thấy, chuỗi cung ứng bị đứt gãy do phần lớn các linh kiện cốt lõi như động cơ servo, cảm biến hay bộ điều khiển đều phải nhập khẩu. Hậu quả của thói quen tự sản xuất là năng lực đáp ứng của doanh nghiệp rất hạn chế. Khi khách hàng đặt 10 sản phẩm, doanh nghiệp đáp ứng được, nhưng khi đối diện với đơn hàng quy mô công nghiệp lên tới 1.000 sản phẩm, doanh nghiệp sẽ phải mất rất nhiều thời gian chờ đợi vì thiếu hệ thống chuỗi cung ứng dùng chung.
Mặc dù thị trường trong nước dư địa lớn vì tỷ lệ ứng dụng robot trên 10.000 lao động tại Việt Nam đang thấp hơn nhiều so với Hàn Quốc, Trung Quốc, Đức và Mỹ, các doanh nghiệp vẫn loay hoay trong bẫy gia công. Theo ông Trần Anh Tuấn, doanh nghiệp Việt e ngại bước ra thị trường thế giới vì sợ rào cản tiêu chuẩn khắt khe, điển hình như việc xin chứng nhận NDAA của Mỹ có thể mất tới hai năm.
Ông Trần Anh Tuấn cho rằng, sự e ngại này đẩy các doanh nghiệp quay về thị trường nội địa, tự chia nhỏ miếng bánh thị phần và giành giật nhau bằng cách hạ giá. Việc mỗi đơn vị tự áp dụng một hệ “chuẩn nội địa” riêng biệt khiến chi phí sản xuất bị đẩy lên rất cao.
Để gỡ rối, PGS TS Lê Hoài Quốc đề xuất chiến lược phát triển phần cứng theo hướng không tập trung làm ngay những robot hoàn chỉnh, mà thay vào đó, ngành cần tiêu chuẩn hóa các mô-đun phần cứng bao gồm khung gầm (chassis), cánh tay máy và bộ gắp (gripper) để lắp ráp linh hoạt giống như các khối đồ chơi Lego. Về nền tảng phần mềm, cần thiết lập một hệ thống kiến trúc mở, cung cấp các bộ công cụ phát triển phần mềm (SDK) và giao diện lập trình ứng dụng (API) mở cho phép cộng đồng cùng kết nối.
Để giải quyết bài toán chi phí, ông Đỗ Hoàng Trung, Phó Chủ tịch Thường trực Chi hội Robot Việt Nam (VRA), Nhà sáng lập, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Tập đoàn Công nghệ IDEA, nhấn mạnh vào quá trình chuyên môn hóa nhằm giảm giá thành (cost-down). Các công ty cần ngồi lại với nhau để thống nhất các thông số kỹ thuật và kích thước chung. Kế tiếp, mỗi doanh nghiệp chỉ nên tập trung chuyên môn hóa vào sản xuất một phân khúc cụ thể nhằm đẩy mạnh sản lượng.
Ông Trung cũng khẳng định mọi thiết kế và chuẩn mực phải tuân theo tiêu chuẩn của thế giới ngay từ khâu đầu tiên. Nếu chỉ dùng tiêu chuẩn trong nước, doanh nghiệp sẽ không thể xuất khẩu hay cung cấp dịch vụ bảo hành, bảo trì tại thị trường quốc tế. Đồng thời, ngành công nghiệp cần ưu tiên sản xuất các lớp cốt lõi như cơ khí, bộ điều khiển, tích hợp cảm biến nhằm giảm sự lệ thuộc vào thiết bị nhập khẩu.
Về mặt tổ chức, ông Trần Anh Tuấn kiến nghị thành lập một “liên minh của những liên minh”, quy tụ đại diện từ ngành kinh tế bay tầm thấp, vi mạch bán dẫn và tự động hóa lại với nhau. Chỉ khi các tổ chức đoàn kết, rào cản về lợi ích cục bộ mới được xóa bỏ.
Theo PGS TS Lê Hoài Quốc, tầm nhìn chiến lược dài hạn của Việt Nam không nằm ở việc tạo ra vài sản phẩm robot rời rạc, mà phải là thiết lập năng lực tạo ra nhiều loại robot từ một hệ sinh thái tiêu chuẩn chung. Ông cũng nhấn mạnh đã đến lúc các nhà quản lý và doanh nghiệp phải thay đổi định vị chiến lược, xem robot là một “hạ tầng sản xuất mới” thay vì chỉ là các thiết bị máy móc đơn thuần.
Để xây dựng được hạ tầng này và tự tin vượt qua các rào cản quốc tế, sự liên kết là yếu tố sống còn. Ông Trần Anh Tuấn kêu gọi các doanh chủ cần gạt bỏ những lợi ích cục bộ, đoàn kết tạo thành các liên minh để cùng hướng tới mục tiêu xuất khẩu với khẩu hiệu “Together, we can do 1 billion dollars”. Một khi thống nhất được chuẩn chung, tập trung chuyên môn hóa và chia sẻ nền tảng, ngành robot Việt Nam có thể giảm thiểu chi phí sản xuất và hội đủ năng lực vươn ra toàn cầu.
