Vừa qua, phát sinh một vài vụ tranh chấp liên quan đến việc doanh nghiệp bảo hiểm từ chối bồi thường cho chủ xe những thiệt hại phát sinh thêm tại gara trong quá trình sửa chữa tổn thất xe ô tô.
Nguyên nhân có thể do thợ sửa xe gây hư hỏng khi lái xe vào vị trí sửa chữa; xe bị cháy, bị ngập nước trong quá trình để tại xưởng sửa chữa…
Bảo hiểm là loại hình kinh doanh có điều kiện. Các điều khoản, điều kiện bảo hiểm được quy định rõ trong Quy tắc bảo hiểm và Hợp đồng bảo hiểm, bao gồm phạm vi hay rủi ro được bảo hiểm, các điều khoản loại trừ và điều khoản giảm trừ bảo hiểm khi người được bảo hiểm vi phạm các quy định pháp luật hay thỏa thuận tại Hợp đồng bảo hiểm.
Hầu hết các rủi ro thông thường phát sinh trong đời sống, hoạt động kinh tế xã hội đều được bảo hiểm, trong khi những thiệt hại do lỗi cố ý của con người; thiệt hại do động đất, núi lửa, sóng thần đều bị loại trừ. Khi thế giới ngày càng biến động về địa chính trị thì các rủi ro cấm vận, chiến tranh, bạo loạn, khủng bố cũng được liệt vào các rủi ro không được bảo hiểm.
Việc có các quy định loại trừ bảo hiểm xuất phát từ nguyên lý chỉ bảo hiểm những rủi ro ngẫu nhiên và bất ngờ; người được bảo hiểm phải có ý thức bảo quản tài sản được bảo hiểm, không ỷ lại, không được cho rằng sẽ có bảo hiểm đền bù mà không thực hiện nghĩa vụ của người mua bảo hiểm, đồng thời nâng cao ý thức chấp hành pháp luật và đạo đức kinh doanh.
Tuy nhiên, để bảo vệ quyền lợi của người tham gia bảo hiểm, Luật Kinh doanh bảo hiểm quy định người mua bảo hiểm được quyền lựa chọn phạm vi, điều kiện bảo hiểm và nộp phí tương ứng; các loại hình bảo hiểm bắt buộc do Nhà nước ban hành còn ấn định mức phí, tỷ lệ phí. Bên cạnh đó, Luật Kinh doanh bảo hiểm còn quy định phạm vi bảo hiểm và rủi ro loại trừ phải được định danh, quy định rõ trong quy tắc hoặc Hợp đồng bảo hiểm để tránh việc doanh nghiệp bảo hiểm né tránh trách nhiệm đối với người được bảo hiểm; và trong trường hợp có những điều khoản quy định không rõ ràng thì việc giải thích khi phát sinh tranh chấp phải theo hướng có lợi cho người mua bảo hiểm.
Trước khi Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2023 có hiệu lực thì bảo hiểm xe cơ giới là sản phẩm bảo hiểm phải được Bộ Tài chính thẩm định và phê duyệt quy tắc bảo hiểm, nên có thể khẳng định 100% quy tắc bảo hiểm xe cơ giới (phần bảo hiểm vật chất) đều định danh các rủi ro được bảo hiểm. Theo đó, các rủi ro như đâm va, lật đổ, chìm, rơi toàn bộ xe; bị các vật thể khác từ bên ngoài rơi vào, va chạm vào; hỏa hoạn, cháy nổ; những tai họa bất khả kháng do thiên nhiên; hay mất toàn bộ xe do trộm cướp đều được bảo hiểm. Các quy tắc bảo hiểm cũng có các điều khoản mở rộng để các chủ xe lựa chọn mua thêm trong trường hợp cần thiết.
Cũng tại quy định về phạm vi bảo hiểm trong quy tắc bảo hiểm, trước khi định danh các rủi ro được bảo hiểm, các quy tắc bảo hiểm đều có quy định rất rõ ràng về việc có các rủi ro loại trừ chứ không phải mọi rủi ro đều được bảo hiểm. Lấy Quy tắc bảo hiểm của doanh nghiệp bảo hiểm D. làm ví dụ: “Điều 11. Phạm vi bảo hiểm:”Trừ những trường hợp xe bị tổn thất thuộc những điểm loại trừ quy định tại Điều 10 và Điều 13 Quy tắc bảo hiểm này, D chịu trách nhiệm bồi thường cho bên mua bảo hiểm…” và “D. không chịu trách nhiệm bồi thường những tổn thất xảy ra trong thời gian xe ô tô được bảo hiểm, kể cả những tổn thất gây ra trực tiếp bởi những rủi ro được bảo hiểm trong những trường hợp dưới đây: Tổn thất do hao mòn tự nhiên; do bản chất vốn có của tài sản; giảm giá trị thương mại; hỏng hóc do khuyết tật hoặc hỏng hóc thêm do sửa chữa, trong quá trình sửa chữa, tháo lắp (bao gồm chạy thử)”.
Khi rủi ro xảy ra tại gara làm gia tăng tổn thất, các doanh nghiệp bảo hiểm, căn cứ quy tắc bảo hiểm, đã từ chối bồi thường và tranh chấp phát sinh.
Trong một vụ tranh chấp, mặc dù không dẫn chiếu hướng dẫn hay quy định cụ thể nào, người bảo vệ quyền lợi cho chủ xe cho rằng bản chất điểm loại trừ này là: trong quá trình sửa chữa, rủi ro cháy nổ, hư hỏng thêm do thao tác kém có khả năng xảy ra cao hơn nên không thể bảo hiểm. Tuy nhiên, nếu trong quá trình sửa chữa phát sinh các sự cố bất ngờ không liên quan đến hoạt động sửa chữa như cháy nổ, ngập lụt… dẫn đến xe đang sửa chữa bị thiệt hại do rủi ro được bảo hiểm khác gây ra, nguyên nhân không liên quan đến hoạt động sửa chữa, thì không thể áp dụng điểm loại trừ này; do đó công ty bảo hiểm phải bồi thường cho chủ xe.
Bên cạnh đó, bên mua bảo hiểm cũng cho rằng “công ty bảo hiểm cũng không được thế quyền chủ xe đòi chủ gara đền bù, bởi gara khi được chủ xe giao quản lý, sửa chữa xe thì phát sinh trách nhiệm giữ gìn, bảo quản xe theo hợp đồng dân sự. Như vậy, trách nhiệm của gara với chủ xe là trách nhiệm trong hợp đồng; nghĩa là gara không phải bên thứ ba (bên thứ ba là bên phát sinh trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng, tức là giữa bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại không có hợp đồng thỏa thuận trước). Khi được giao quản lý xe, chủ gara được coi là người được bảo hiểm; họ có thể thay mặt chủ xe thực hiện các thủ tục yêu cầu bảo hiểm bồi thường cho chủ xe, tương tự như việc lái xe thay mặt chủ xe thực hiện các thủ tục yêu cầu bảo hiểm bồi thường”.
Doanh nghiệp bảo hiểm thì cho rằng: quy định loại trừ do tổn thất gia tăng trong thời gian gara thực hiện việc sửa chữa được hiểu như sau:(a) Hư hỏng thêm do tác động vật lý của việc sửa chữa, tháo lắp, di chuyển xe; (b) Hư hỏng thêm trong quá trình sửa chữa – tức cả về không gian/vị trí địa lý và thời gian – được hiểu là tác động ngoại lực do con người sơ sài, chủ quan trong cách thức bảo quản làm vật thể khác rơi vào, hư hỏng; bao gồm cả việc để mất cắp bộ phận, hư hỏng toàn bộ do cháy nổ, mất cắp xe và cả hư hỏng thêm do tác động của thiên tai, chứ không chỉ là hư hỏng thêm do thao tác kém.
Có thể thấy rõ qua điều khoản loại trừ của công ty D. khi quy định: “Không chịu trách nhiệm bồi thường những tổn thất xảy ra trong thời gian xe ô tô được bảo hiểm (bất kể mức độ), kể cả những tổn thất gây ra trực tiếp bởi những rủi ro được bảo hiểm…” (bất kể nguyên nhân nào). Nghĩa là dù phạm vi bảo hiểm có rủi ro thiên tai nhưng trong trường hợp xe ô tô đang trong thời gian để tại xưởng sửa chữa nhằm khắc phục những hư hỏng phát sinh trước đó thì những thiệt hại gia tăng do thiên tai đều không được bảo hiểm.
Quan hệ giữa doanh nghiệp bảo hiểm và chủ xe thông qua Hợp đồng bảo hiểm hoàn toàn độc lập với quan hệ giữa chủ xe và gara. Chủ gara không có bất cứ quan hệ hợp đồng nào với doanh nghiệp bảo hiểm. Do tổn thất không thuộc phạm vi bảo hiểm nên doanh nghiệp bảo hiểm không bồi thường; do đó không phát sinh “người thứ ba trong quan hệ Hợp đồng bảo hiểm”. Việc có đòi người khác bồi thường theo quan hệ phát sinh trong Hợp đồng sửa chữa xe hay không thuộc quyền của chủ xe. Theo quy định của pháp luật dân sự thì gara phải bồi thường cho chủ xe nếu gây ra tổn thất cho xe ô tô. Doanh nghiệp bảo hiểm chỉ giải quyết bồi thường các tổn thất đã phát sinh và thuộc phạm vi bảo hiểm trước đó. Luật kinh doanh bảo hiểm không định nghĩa, định danh người thứ ba nhưng trong hoạt động bảo hiểm, người thứ ba không chỉ là người không có quan hệ hợp đồng với người được bảo hiểm. Trong bảo hiểm vận chuyển hàng hóa đường biển, chủ tàu hay người bảo quản hàng hóa trong kho vẫn là đối tượng bị các Doanh nghiệp bảo hiểm truy đòi bồi thường thiệt hại khi gây tổn thất cho hàng hóa trong quá trình vận chuyển và bảo quản- chứ không được biến thành chủ hàng- người được bảo hiểm để tránh trách nhiệm bồi hoàn.
Trong trường hợp này, gara không thể là người được bảo hiểm trong quan hệ bảo hiểm để thiệt hại gây ra được bồi thường ; bởi cũng chính với hành vi đó, hậu quả đó, nếu xe ô tô không mua/không được bảo hiểm vật chất thì gara có trách nhiệm bồi thường cho chủ xe nếu để xảy ra thiệt hại tăng thêm do như cháy, nổ, mất cắp và lũ lụt hay không? Chắc chắn là có, gara không thể chối từ trách nhiệm bồi thường trừ trường hợp Hợp đồng sửa chữa có quy định khác và khi đó đương nhiên chủ xe là người gánh chịu.
Bảo hiểm là một định chế tài chính – dù là doanh nghiệp nhà nước hay tư nhân – đều chịu sự quản lý của pháp luật. Quy tắc bảo hiểm cần được hiểu đúng nội hàm, thực hiện đúng quy định, không thể tùy tiện giải thích và giải quyết vụ việc theo ý chí chủ quan của một số ít người.
