Trong bối cảnh giao thông đô thị ngày càng "ngột ngạt", những chiếc xe tải chở hàng xả khói đen mù mịt luôn là nỗi ám ảnh với người tham gia giao thông. Cần chấm dứt vấn nạn này.
Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam (VATA) cho biết, đã ghi nhận trường hợp ô tô bị hư hỏng nặng khi kiểm định khí thải theo phương pháp “đạp hết chân ga”. Gửi văn bản tới Cục Đăng kiểm liên quan đến quy trình kiểm định khí thải ô tô đang áp dụng, VATA cho rằng, phương pháp này gây lo ngại, nhất là với xe đời cũ. Khi đạp hết ga, lượng nhiên liệu được bơm vào buồng đốt ở mức lớn nhất. Pít-tông phải làm việc với tốc độ cực đại, khiến áp suất và nhiệt độ tăng nhanh. Trong điều kiện này, dầu bôi trơn có thể không kịp phân bổ đến các chi tiết máy. Hệ quả là ma sát tăng cao, có thể làm giảm tuổi thọ động cơ. Thậm chí, xe có thể hư hỏng ngay trong quá trình kiểm định. Thực tế tại một số trung tâm đăng kiểm đã ghi nhận sự cố. Có phương tiện bị cháy bạc biên, dẫn đến gãy tay biên, vỡ thành vách thân máy khi đo khí thải.
Phương pháp kiểm tra này không phản ánh đúng điều kiện vận hành thực tế. Khi lưu thông, kể cả chở hàng nặng hoặc đi qua đường đèo, cầu, hầm, tài xế hiếm khi đạp ga hết hành trình. Thông thường, người lái chỉ sử dụng khoảng một nửa hành trình chân ga. Khi động cơ đạt trạng thái vận hành ổn định, tiếng nổ êm, xe đạt tốc độ phù hợp thì duy trì đều ga. Xe không phát sinh khói đen nếu động cơ còn tốt.
VATA kiến nghị: “tuyệt đối không được ép xe cũ hoạt động vượt giới hạn, dẫn đến hư hỏng”.
Trả lời VATA, Cục Đăng kiểm cho biết, phương pháp kiểm định khí thải ô tô diesel (thường gọi xe máy dầu) bằng chu trình gia tốc tự do, đã được Việt Nam chuẩn hóa thành tiêu chuẩn từ năm 1991. Từ ngày 1/3/2026, phương pháp đo khí thải ô tô máy dầu được thực hiện theo chu trình đo động cơ ở chế độ gia tốc tự do theo quy định của TCVN 7663:2007 (ISO 11614:1999). Đây là phương pháp chuẩn mực trên thế giới để đánh giá độ mờ khói của xe diesel được hơn 70 nước áp dụng.
Nguyên lý hoạt động của động cơ diesel kiểm soát vòng tua hoàn toàn bằng lượng nhiên liệu phun vào buồng đốt. Do đó, không có cơ sở kỹ thuật để chấp thuận chỉ đạp ga khoảng 1/2 hành trình bàn đạp ga (tương đương vòng tua 2.000 - 3.000 vòng/phút) để đo khí thải với xe máy dầu thế hệ cũ.
Hơn nữa, khi xe chở hàng nặng, leo dốc, tài xế chỉ cần đạp 1/2 hành trình bàn đạp ga, bơm cao áp đã phải phun lượng nhiên liệu rất lớn vào buồng đốt để thắng lực cản. Nhưng khi xe đỗ tại cơ sở đăng kiểm (trạng thái không tải, không gài số), động cơ không phải chịu lực cản. Nếu chỉ đạp 1/2 hành trình ga, bơm cao áp chỉ cần cung cấp một lượng nhiên liệu rất nhỏ, nó cháy hoàn toàn và phát sinh lượng khói đen rất thấp.
Nhiệm vụ quan trọng nhất của công tác kiểm định là kiểm soát việc đảm bảo an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường, phát hiện ra các lỗi, hư hỏng của phương tiện. Trong các lỗi của động cơ diesel có bao gồm cả lỗi của động cơ gây ra phát thải cao nhất tại bất kỳ thời điểm nào trong quá trình đạp ga tăng tốc động cơ. Vì vậy, nếu chỉ thực hiện đạp 1/2 hành trình ga sẽ không bao giờ kích hoạt được trạng thái cung cấp nhiên liệu tối đa từ bơm cao áp. Lượng khói đen sinh ra là sạch giả tạo, không phản ánh đúng thực tế phát thải của xe khi chịu tải nặng trên đường; không phát hiện ra trường hợp xe bị lỗi động cơ gây ra phát thải lớn nhất tại số vòng quay cao hơn.
Trên đường phố dễ dàng bắt gặp những chiếc xe tải chở hàng vô tư xả khói mù mịt. Đây là hiện tượng phổ biến hiện nay. Nguyên nhân chủ yếu do động cơ diesel đốt cháy không hết nhiên liệu, tắc lọc gió, hoặc xe cũ không đảm bảo tiêu chuẩn khí thải. Khói đen rất độc hại, gây ô nhiễm không khí nặng nề, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe nhiều người, làm giảm tầm nhìn, dễ gây tai nạn giao thông, khiến nhiều người bức xúc. Tuy nhiên, hoạt động kiểm định khí thải thời gian qua đã không kiểm soát được tình trạng này.
Nhiều ý kiến cho rằng, cơ quan chức năng cần mạnh tay xử lý đối với các phương tiện xả khói quá mức quy định. Trong bối cảnh giao thông nội đô ngày càng "ngột ngạt", không chỉ vì lo xe cũ bị hỏng mà “nương nhẹ”. Trường hợp xe quá cũ không đảm bảo điều kiện an toàn, cần từ chối kiểm định, thậm chí loại bỏ không cho tham gia giao thông. Ở các nước phát triển, những loại xe xả khói đen không được phép tham gia giao thông.
