Phần mềm lậu vẫn phổ biến: Vì sao khó dẹp bỏ?

Việc Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Phú Thọ khởi tố vụ án hình sự về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 225 Bộ luật Hình sự đối với hành vi sử dụng trái phép phần mềm máy tính có bản quyền đang thu hút sự quan tâm của dư luận.

Đây được xem là vụ án đầu tiên trên phạm vi cả nước bị khởi tố liên quan đến hành vi sử dụng phần mềm máy tính không có bản quyền. Vụ án không chỉ phát đi thông điệp mạnh mẽ về việc tăng cường thực thi pháp luật trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, mà còn đặt ra câu hỏi vì sao tình trạng sử dụng phần mềm lậu vẫn tồn tại phổ biến sau nhiều năm.

Nhưng một vụ án, dù có sức cảnh báo lớn cũng chưa thể đủ để làm thay đổi một thói quen đã tồn tại trong thời gian dài. Trao đổi với báo chí xung quanh vụ án này, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh, thành viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cho rằng việc sử dụng phần mềm máy tính không có bản quyền tại Việt Nam vẫn còn diễn ra khá phổ biến, đặc biệt là đối với hệ điều hành Windows và bộ ứng dụng Microsoft Office.

Theo bà Tú Anh, Việt Nam hiện đã có tương đối đầy đủ các quy định về bảo hộ quyền tác giả đối với phần mềm máy tính, từ xử phạt hành chính đến trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, vấn đề lớn nhất nằm ở hiệu quả thực thi và khả năng tuân thủ của thị trường.

Trong một thời gian dài, nhiều tổ chức, cá nhân cho rằng khả năng bị phát hiện hoặc xử lý là khá thấp, trong khi chi phí mua bản quyền phần mềm lại tương đối cao so với khả năng tài chính. Khi cán cân lợi ích được đặt theo hướng đó, việc sử dụng phần mềm không có bản quyền dễ trở thành lựa chọn của không ít người dùng và doanh nghiệp.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cũng chỉ ra rằng nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa đang gặp khó khăn trong việc tiếp cận các giải pháp phần mềm hợp pháp với chi phí phù hợp. Đối với một số lĩnh vực chuyên môn như thiết kế kỹ thuật, kiến trúc, cơ khí hay đồ họa, chi phí bản quyền phần mềm có thể chiếm tỷ trọng đáng kể trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Bên cạnh đó, văn hóa tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ vẫn chưa thực sự được hình thành đầy đủ trong xã hội. Nhiều người sẵn sàng chi tiền để mua thiết bị phần cứng nhưng lại cho rằng phần mềm có thể được sử dụng miễn phí.

Theo bà Tú Anh, hiện nay thẩm quyền xử lý vi phạm bản quyền phần mềm đang được phân bổ qua nhiều đầu mối khác nhau, trong khi sự phối hợp giữa các lực lượng thực thi chưa thực sự đồng bộ.

“Vụ án Công an tỉnh Phú Thọ khởi tố vừa qua có ý nghĩa lớn, là tín hiệu chính sách quan trọng. Điều này cho thấy các quy định về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không còn chỉ tồn tại trên giấy mà đang được thực thi bằng các công cụ pháp lý mạnh hơn thay vì chỉ hành chính”, bà Tú Anh nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo đại biểu Trịnh Thị Tú Anh, mục tiêu cuối cùng không phải là xử lý được bao nhiêu vụ án mà là làm thay đổi hành vi của thị trường theo hướng tuân thủ pháp luật.

Để đạt được điều đó, trước hết khu vực Nhà nước cần thực sự đi đầu trong việc sử dụng phần mềm hợp pháp. Các cơ quan công quyền cần được kiểm tra, đánh giá định kỳ về tình trạng sử dụng phần mềm có bản quyền hoặc phần mềm nguồn mở hợp pháp. Nhà nước phải là chủ thể nêu gương trước khi yêu cầu doanh nghiệp và người dân thực hiện.

Cùng với đó, cần giảm chi phí tuân thủ bằng cách thúc đẩy mạnh hơn việc sử dụng phần mềm nguồn mở và phát triển các sản phẩm phần mềm trong nước. Đối với nhiều nhu cầu văn phòng thông thường, các giải pháp nguồn mở hiện nay đã đáp ứng tương đối tốt yêu cầu sử dụng. Đây cũng là hướng đi được nhiều quốc gia lựa chọn nhằm vừa bảo đảm tuân thủ bản quyền, vừa nâng cao tính tự chủ về công nghệ.

Bà Tú Anh cũng cho rằng cần có lộ trình phù hợp đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Việc tăng cường thực thi pháp luật là cần thiết, song cần nghiên cứu các cơ chế hỗ trợ chuyển đổi, các mô hình cấp phép linh hoạt hoặc các chương trình hợp tác giúp doanh nghiệp tiếp cận phần mềm hợp pháp với chi phí phù hợp hơn.

Cùng chung quan điểm, Luật sư Tạ Anh Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH Tạ Anh Tuấn cho rằng vụ khởi tố vừa qua là dấu mốc đáng chú ý trong quá trình thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ tại Việt Nam.

Theo ông Tuấn, sử dụng phần mềm không có bản quyền không chỉ là hành vi tiết giảm chi phí trước mắt mà còn có thể kéo theo rủi ro pháp lý, rủi ro an toàn dữ liệu và tổn hại uy tín doanh nghiệp.

“Một vụ khởi tố có thể tạo ra tác động cảnh báo rất lớn. Tuy nhiên, để thay đổi tận gốc tình trạng sử dụng phần mềm lậu, cần làm cho chi phí tuân thủ trở nên hợp lý hơn và chi phí vi phạm đủ sức răn đe”, Luật sư Tạ Anh Tuấn nhận định.

Theo ông Tuấn, cùng với việc tăng cường thực thi pháp luật, cần thúc đẩy các giải pháp giúp doanh nghiệp tiếp cận phần mềm hợp pháp với chi phí phù hợp, khuyến khích sử dụng phần mềm nguồn mở và nâng cao nhận thức về quyền sở hữu trí tuệ.

“Khi việc sử dụng phần mềm có bản quyền trở thành thói quen thay vì nghĩa vụ bắt buộc, hiệu quả bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ mới thực sự bền vững”, ông Tuấn cho biết.