Nhiều khu vực bán lẻ tầng hầm tại các nhà ga metro quốc tế đang đối mặt với tình trạng vắng khách do quy hoạch thiếu kết nối. Việc thiết kế luồng di chuyển đa tầng liên thông sẽ mang lại lời giải cho bài toán khai thác kinh tế ngầm hiệu quả tại TP HCM.
Trong định hướng phát triển đô thị giao thông công cộng (TOD), việc mở rộng không gian thương mại dưới lòng đất tại các nhà ga metro luôn được kỳ vọng là nguồn thu tài chính quan trọng. Mạng lưới đường sắt đô thị thu hút hàng triệu lượt hành khách di chuyển mỗi ngày, tạo ra một thị trường tiêu dùng tiềm năng ngay tại các điểm trung chuyển.
Tuy nhiên, thực tế vận hành tại nhiều thành phố cho thấy việc biến lưu lượng hành khách đi tàu thành sức mua thương mại ngầm không phải là bài toán dễ dàng.
Tại hội thảo “Khơi nguồn sáng tạo, nâng tầm cuộc sống” tại TP HCM, KTS Trần Khánh Trung, Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư TP HCM, Chủ tịch TTT Architects cho biết, theo quan sát thực tế của ông thì nhiều khu vực nhà ga ngầm tại Trung Quốc từng ghi nhận hoạt động mua sắm nhộn nhịp nhưng hiện nay rơi vào tình trạng vắng khách rõ rệt. Tại Việt Nam, một số dự án tương tự cũng gặp phải thách thức giống vậy khi không thu hút được dòng người dừng chân tiêu dùng.
Phân tích nguyên nhân của hiện tượng này, ông Ian Ralph, Chủ nhiệm đồ án cấp cao, Trưởng văn phòng Thiết kế đô thị tại Skidmore, Owings & Merrill (SOM), nhận định việc phát triển ồ ạt diện tích bán lẻ tầng hầm tại hàng loạt nhà ga mà không đánh giá đúng nhu cầu thực tế dẫn đến tình trạng dư thừa không gian. Cùng lúc đó, sự bùng nổ của thương mại điện tử làm thay đổi căn bản thói quen tiêu dùng, khiến hành khách ít có nhu cầu mang vác hàng hóa trong quá trình di chuyển bằng phương tiện công cộng.
Bên cạnh yếu tố thị trường, rào cản lớn nhất xuất phát từ tư duy quy hoạch và thiết kế kiến trúc chưa phù hợp. Nhiều nhà ga ngầm bố trí khu vực thương mại theo dạng hành lang khép kín, chật hẹp, thiếu ánh sáng tự nhiên và thông gió kém. Không gian tù túng tạo cảm giác ngột ngạt, thúc đẩy hành khách di chuyển thật nhanh lên mặt đất thay vì bước vào các gian hàng.
Thêm vào đó, sự thiếu liên thông giữa hạ tầng ngầm nhà ga với các khối nhà văn phòng, trung tâm thương mại lân cận khiến dòng hành khách bị cô lập. Khi luồng di chuyển không có tính thẩm thấu và thiếu kết nối đa hướng, các cửa hàng tầng hầm rất khó duy trì nguồn khách hàng ổn định ngoài giờ cao điểm đi làm.
Trái ngược với bức tranh ế ẩm tại một số nơi, khu vực bán lẻ tầng hầm tại các nhà ga metro ở Hồng Kông, Nhật Bản và Singapore lại đạt hiệu quả thương mại vượt trội với giá thuê thuộc nhóm đắt đỏ nhất thế giới. Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở chiến lược tổ chức luồng di chuyển hành khách đa tầng và sự kết nối trực tiếp giữa hạ tầng giao thông với các công trình kiến trúc.
Ông Ian cho biết, tại Singapore, tòa tháp Guoco Tower được xây dựng tích hợp trực tiếp ngay phía trên ga Tanjong Pagar. Dự án giải phóng diện tích tiếp giáp giữa nhà ga ngầm và khối đế thương mại, tạo ra một không gian trung chuyển công cộng (City Room) rộng lớn có mái che khổng lồ. Việc kết nối liền mạch từ tầng hầm nhà ga lên các khu chức năng văn phòng, khách sạn và căn hộ giúp phân tán lưu lượng người đi lại, giảm áp lực quá tải và tạo điều kiện cho hành khách tiếp cận các dịch vụ F&B, bán lẻ một cách tự nhiên.
Tại London, dự án Canary Wharf xây dựng hệ thống hành lang thương mại ngầm liên thông các tòa nhà văn phòng với các tuyến metro và đường sắt liên vùng. Mạng lưới ngầm này tích hợp các mái lấy sáng tự nhiên (skylights), mang ánh sáng mặt trời xuống lòng đất để xóa bỏ cảm giác chật chội. Tuyến đi bộ ngầm này vẫn duy trì mở cửa phục vụ người dân di chuyển tránh thời tiết giá lạnh ngay cả khi các gian hàng đã đóng cửa, giữ cho không gian ngầm luôn sống động.
Một giải pháp quyết đoán khác đến từ Singapore được KTS Trần Khánh Trung chia sẻ là việc thiết kế hệ thống đường hầm ngầm sang ga metro làm tuyến đi bộ thay thế duy nhất cho giao thông mặt đất. Do không bố trí vạch sang đường trên mặt đất, hành khách bắt buộc phải sử dụng đường hầm ngầm. Lực hút dòng người cưỡng bức này tạo ra lượng khách hàng dồi dào và cố định cho các cửa hàng dịch vụ hai bên hầm.
Liên quan đến việc định hình công năng, TS Vũ Việt Anh, Viện trưởng Viện Đào tạo Quốc tế Trường Đại học Kiến trúc TP HCM, nhấn mạnh TP HCM có thể tham khảo bài học chuyển đổi các khu chợ truyền thống như Chợ trung tâm tại Budapest từ trung tâm bán sỉ sang không gian trải nghiệm văn hóa, ẩm thực. Sự dịch chuyển này giúp không gian thương mại thu hút du khách nhờ giá trị trải nghiệm thay vì chỉ cung cấp hàng hóa đơn thuần.
Từ kinh nghiệm quốc tế, các chuyên gia khuyến nghị việc phát triển không gian thương mại tầng hầm tại TP HCM cần được tính toán cẩn trọng để tối ưu hóa nguồn lực đầu tư. Ga Bến Thành dự kiến là điểm giao cắt của 3 đến 4 tuyến metro, sở hữu lưu lượng hành khách trung chuyển khổng lồ. Để khai thác hiệu quả tiềm năng này, quy hoạch nhà ga cần ưu tiên thiết kế luồng di chuyển đa tầng liên thông.
Không gian ngầm ga Bến Thành cần tạo ra các tuyến phố đi bộ ngầm mát mẻ, kết nối trực tiếp nhà ga với hệ thống trung tâm thương mại lân cận và các trục đường lớn như Nguyễn Huệ, Lê Lợi.
Về cơ cấu công năng, thương mại ngầm tại ga Bến Thành nên tập trung vào các loại hình dịch vụ tiện ích nhanh, F&B, không gian giới thiệu văn hóa đô thị và sản phẩm du lịch. Việc kết nối chặt chẽ giữa hạ tầng giao thông ngầm, quy hoạch di chuyển thông thoáng và định hướng công năng phù hợp sẽ giúp TP HCM giải quyết bài toán bán lẻ nhà ga ngầm, kiến tạo một không gian kinh tế ngầm sầm uất và bền vững.
