Doanh nghiệp

Bước vào những ngày đầu tiên của năm 2026, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam đã nhanh chóng “vào guồng”. Theo số liệu Cục Hải quan - Bộ Tài chính công bố, chỉ trong nửa đầu tháng 1/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước đạt 39,3 tỷ USD. Dù cán cân thương mại thâm hụt 3,3 tỷ USD, nhưng xét trong bối cảnh đầu năm, đây vẫn là tín hiệu tích cực, cho thấy dòng chảy thương mại chưa hề chững lại sau năm 2025 kỷ lục.

Ở chiều xuất khẩu, kim ngạch đạt 18 tỷ USD, tiếp tục được dẫn dắt bởi các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo và công nghệ cao. Nhóm hàng máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt hơn 4,2 tỷ USD, giữ vai trò trụ cột trong cơ cấu xuất khẩu. Máy móc, thiết bị, dụng cụ phụ tùng đạt 2,1 tỷ USD; điện thoại và linh kiện đạt 2 tỷ USD; dệt may đạt 1,4 tỷ USD. Các ngành hàng truyền thống như giày dép, thủy sản, cà phê cũng ghi nhận mức kim ngạch ổn định, lần lượt đạt 923 triệu USD, 417 triệu USD và 433 triệu USD.

Bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó chủ tịch Hiệp hội Da giày - Túi xách Việt Nam (LEFASO) cho biết, các doanh nghiệp trong ngành đã kín đơn hàng đến hết quý II/2026.

"Sự phục hồi sức mua từ Mỹ và châu Âu cùng với việc dịch chuyển đơn hàng từ các quốc gia lân cận đã mang lại lợi thế lớn cho Việt Nam," bà Xuân nhận định.

Ở chiều ngược lại, nhập khẩu trong kỳ đạt 21,3 tỷ USD, tập trung chủ yếu vào nguyên liệu, máy móc phục vụ sản xuất. Riêng nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện nhập khẩu gần 8 tỷ USD, phản ánh rõ nét sự phụ thuộc lớn của nền sản xuất trong nước vào chuỗi cung ứng toàn cầu, đồng thời cho thấy nhu cầu mở rộng sản xuất của doanh nghiệp vẫn ở mức cao ngay từ đầu năm.

Một điểm đáng chú ý là vai trò nổi bật của khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Trong nửa đầu tháng 1/2026, xuất khẩu của khối FDI đạt hơn 14 tỷ USD, chiếm gần 78% tổng kim ngạch xuất khẩu; nhập khẩu đạt 15,3 tỷ USD, tương đương gần 72% tổng kim ngạch nhập khẩu. Điều này tiếp tục đặt ra bài toán về nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, giảm dần sự lệ thuộc vào khu vực FDI.

Trước đó, năm 2025 vừa khép lại với dấu mốc lịch sử khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam vượt 930 tỷ USD. Với quy mô này, nếu duy trì được đà tăng trưởng hai con số như những năm gần đây, mốc 1.000 tỷ USD trong năm 2026 không còn là mục tiêu xa vời, mà đang dần trở thành khả năng hiện hữu.

Lần đầu tiên kể từ khi Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), xuất nhập khẩu của Việt Nam cán mốc 100 tỷ USD là vào năm 2007. Như vậy, chỉ sau chưa đầy hai thập kỷ, quy mô xuất nhập khẩu của Việt Nam đã tăng hơn 9 lần.

Việt Nam hiện gia nhập nhóm 25 nền kinh tế có trị giá xuất nhập khẩu lớn nhất thế giới. Theo WTO, Việt Nam xếp thứ 21 về xuất khẩu và 20 về nhập khẩu toàn cầu. Cán cân thương mại hàng hóa thặng dư liên tiếp 10 năm, đưa Việt Nam vào vị thế xuất siêu ổn định hơn, với mức thặng dư trên 20 tỷ USD trong ba năm gần đây, theo thống kê của Cục Hải quan.

Theo Cục Hải quan, Việt Nam có quan hệ thương mại với hơn 230 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có 34 thị trường xuất khẩu và 24 thị trường nhập khẩu đạt kim ngạch trên 1 tỷ USD. Điều này cho thấy độ mở và độ phủ ngày càng rộng của thương mại Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Không chỉ mở rộng về “chiều rộng”, xuất nhập khẩu Việt Nam năm 2025 còn cho thấy bước tiến rõ nét về chiều sâu. Theo ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương, cơ cấu xuất khẩu tiếp tục chuyển dịch theo hướng tích cực, giảm xuất khẩu thô, tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến. Nhiều mặt hàng chủ lực phục hồi nhanh và lấy lại đà tăng trưởng. Năm 2025, Việt Nam có 36 mặt hàng đạt kim ngạch xuất khẩu trên 1 tỷ USD, trong đó 8 mặt hàng vượt mốc 10 tỷ USD.

Tuy nhiên, phía sau những gam màu sáng vẫn là không ít thách thức mà hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam phải đối mặt, ông Nguyễn Anh Sơn cho rằng, tăng trưởng xuất khẩu hiện vẫn phụ thuộc lớn vào khu vực doanh nghiệp FDI, trong khi doanh nghiệp trong nước chưa tham gia sâu vào các khâu có giá trị gia tăng cao trong chuỗi sản xuất và phân phối toàn cầu.

Nhiều ngành hàng còn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu, khiến hoạt động sản xuất - xuất khẩu dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài và nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng.

Bên cạnh các vụ kiện chống bán phá giá, doanh nghiệp còn phải đối mặt với sự gia tăng của các rào cản kỹ thuật, khi các thị trường lớn như Mỹ, EU và Nhật Bản - chiếm hơn 70% kim ngạch xuất khẩu - đồng loạt nâng chuẩn. Chi phí kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và kiểm định tăng cao; chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể khiến đơn hàng giảm hiệu quả 10–15%.

Các chuyên gia cũng cảnh báo, từ năm 2026, “luật chơi” thương mại quốc tế đang thay đổi nhanh hơn bao giờ hết. Thuế quan và chi phí logistics không còn là yếu tố quyết định duy nhất; thay vào đó là các tiêu chuẩn môi trường, phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng.

Liên minh châu Âu triển khai cơ chế điều chỉnh carbon biên giới (CBAM), các quy định chống phá rừng; Hoa Kỳ siết chặt giám sát xuất xứ và chuỗi cung ứng công nghệ. Những yêu cầu này làm gia tăng chi phí tuân thủ, đồng thời buộc doanh nghiệp phải tái cấu trúc chiến lược xuất khẩu theo hướng dài hạn, bền vững hơn.

Do đó, bước sang năm 2026, bài toán đặt ra không chỉ là tăng hay giảm kim ngạch, mà là tái cấu trúc thị trường xuất khẩu. Doanh nghiệp Việt chỉ có thể giữ vững và nâng cao vị thế nếu chủ động mở rộng không gian thị trường, đa dạng hóa đối tác và nâng cao giá trị gia tăng, thay vì phụ thuộc vào lợi thế chi phí hay một vài thị trường truyền thống.

Đồng tình từ góc độ doanh nghiệp, ông Thái Như Hiệp, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê – Ca cao Việt Nam nhận định, năm 2026 không còn là giai đoạn mở rộng theo chiều rộng. Cơ hội sẽ dành cho những doanh nghiệp đầu tư bài bản vào vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, quản trị và tuân thủ chuẩn mực quốc tế. Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp đã đi theo hướng này và từng bước củng cố vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thy Hằng