Thương mại số tái định hình thương mại toàn cầu

Báo cáo "Xu hướng toàn cầu về chính sách và thực hành thương mại số" công bố trên World Trade Review cho thấy, thay vì chỉ đóng vai trò hỗ trợ cho thương mại hàng hóa và dịch vụ truyền thống, thương mại số đang dần trở thành trung tâm của các khuôn khổ chính sách thương mại hiện đại, với phạm vi ảnh hưởng ngày càng sâu rộng tới tăng trưởng kinh tế, đầu tư và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Điểm cốt lõi của báo cáo này là việc xây dựng và giới thiệu Cơ sở dữ liệu Hội nhập Thương mại Số (Digital Trade Integration – DTI), bao phủ 146 nền kinh tế và hơn 60 chỉ số chính sách khác nhau.

Khác với các nghiên cứu trước đây thường chỉ tập trung vào thương mại điện tử hoặc dịch vụ số riêng lẻ, DTI tiếp cận thương mại số theo nghĩa rộng, bao gồm các quy định về dữ liệu xuyên biên giới, dịch vụ kỹ thuật số, đầu tư ICT, hạ tầng số, thanh toán điện tử và các biện pháp hỗ trợ chuyển đổi số.

Cách tiếp cận này phản ánh thực tế rằng thương mại số không còn là một lĩnh vực biệt lập, mà đang thẩm thấu vào gần như toàn bộ hoạt động thương mại và đầu tư quốc tế.

Kết quả nghiên cứu cho thấy một xu hướng rõ rệt: ngày càng nhiều quốc gia đưa các điều khoản về thương mại số và dữ liệu vào chính sách thương mại cũng như các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Dữ liệu, vốn từng chỉ được xem là yếu tố hỗ trợ, nay được coi là đầu vào sản xuất cốt lõi của nền kinh tế số. Chính vì vậy, các quy định liên quan tới lưu chuyển dữ liệu xuyên biên giới, bảo vệ dữ liệu cá nhân và yêu cầu lưu trữ dữ liệu nội địa đang trở thành điểm then chốt trong hoạch định chính sách.

Những nền kinh tế có khuôn khổ pháp lý cởi mở, minh bạch và nhất quán về dữ liệu thường có mức độ hội nhập thương mại số cao hơn, đồng thời thu hút được nhiều đầu tư vào các ngành dịch vụ và công nghệ giá trị gia tăng cao.

Nghiên cứu cũng chỉ ra sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm quốc gia khi các nền kinh tế phát triển, đặc biệt là ở châu Âu và Bắc Mỹ, thường có hệ thống quy định phức tạp nhưng tương đối hoàn chỉnh, chú trọng cân bằng giữa tự do thương mại số và bảo vệ quyền riêng tư.

Trong khi đó, nhiều nền kinh tế đang phát triển ưu tiên mở cửa dịch vụ số và thu hút đầu tư ICT, song vẫn đối mặt với hạn chế về hạ tầng, năng lực thực thi và sự thiếu nhất quán trong chính sách.

Theo Giáo sư Caroline Freund, chuyên gia kinh tế thương mại quốc tế và cựu Giám đốc Thương mại của Nhóm Ngân hàng Thế giới, khoảng cách này đặt ra nguy cơ phân mảnh thương mại số toàn cầu, khi doanh nghiệp phải thích ứng với các quy định khác nhau ở từng thị trường.

Bà cũng cho biết thêm, thương mại số đang định hình lại logic của hội nhập kinh tế toàn cầu; đồng thời chỉ ra rằng các rào cản chính sách trong lĩnh vực dữ liệu và dịch vụ số hiện nay có tác động tương đương, thậm chí lớn hơn, so với thuế quan truyền thống trong thương mại hàng hóa.

“Khi các quy định về dữ liệu không tương thích giữa các quốc gia, chi phí tuân thủ của doanh nghiệp tăng mạnh, làm giảm lợi ích từ thương mại và đổi mới sáng tạo. Ngược lại, các khuôn khổ chính sách rõ ràng và có tính dự đoán cao sẽ tạo động lực mạnh mẽ cho đầu tư và mở rộng thị trường,” bà Freund nhấn mạnh.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Christopher Finder, chuyên gia tư vấn chiến lược cho các tập đoàn công nghệ đa quốc gia, cho rằng những cơ sở dữ liệu như DTI có giá trị thực tiễn rất lớn.

Theo chuyên gia này, trong môi trường kinh doanh số, rủi ro pháp lý và chính sách không kém phần quan trọng so với rủi ro thị trường.

“Doanh nghiệp không chỉ quan tâm thị trường nào có nhu cầu lớn, mà còn xem xét liệu họ có thể vận hành dịch vụ số một cách liền mạch, hợp pháp và hiệu quả hay không. Việc hiểu rõ xu hướng chính sách thương mại số giúp doanh nghiệp chủ động điều chỉnh chiến lược đầu tư và chuỗi giá trị,” ông nói.

Một điểm đáng chú ý khác của nghiên cứu là vai trò ngày càng tăng của thương mại số trong các hiệp định thương mại tự do. Các FTA thế hệ mới không chỉ cắt giảm thuế quan, mà còn bao gồm các cam kết về thương mại điện tử, chữ ký số, bảo vệ người tiêu dùng trực tuyến và dòng chảy dữ liệu.

Điều này cho thấy chính sách thương mại đang dịch chuyển từ việc quản lý biên giới vật lý sang quản lý không gian số, nơi ranh giới quốc gia trở nên mờ nhạt hơn nhưng rủi ro chính sách lại gia tăng.

Tuy vậy, nghiên cứu cũng cảnh báo rằng thương mại số toàn cầu vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Sự phân mảnh chính sách, khác biệt về tiêu chuẩn bảo mật dữ liệu và thiếu cơ chế điều phối toàn cầu hiệu quả có thể làm suy giảm lợi ích của số hóa.

Trong bối cảnh đó, các tổ chức quốc tế như OECD và UNCTAD được kỳ vọng sẽ đóng vai trò lớn hơn trong việc thúc đẩy đối thoại chính sách, hài hòa tiêu chuẩn và hỗ trợ các nước đang phát triển thu hẹp khoảng cách số.

Các chuyên gia đồng thuận rằng, thương mại số không còn là xu hướng bên lề, mà đã trở thành trụ cột trung tâm trong chính sách thương mại toàn cầu. Việc xây dựng các khuôn khổ pháp lý linh hoạt, minh bạch và có khả năng thích ứng sẽ quyết định mức độ thành công của mỗi quốc gia trong nền kinh tế số đang định hình lại thương mại thế giới.