Kinh tế thế giới
Hàng không toàn cầu chao đảo vì xung đột Trung Đông
Các hãng hàng không toàn cầu đang chịu cú sốc mới khi xung đột tại Trung Đông lan rộng, kéo theo việc đóng cửa không phận và gián đoạn hàng nghìn chuyến bay quốc tế.
Sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran hôm 28/2, Tehran đã đáp trả bằng tên lửa và máy bay không người lái, không chỉ nhằm vào Israel mà còn vào một số quốc gia vùng Vịnh.
"Nạn nhân" bất đắc dĩ
Những đòn tấn công này đã tác động trực tiếp đến hạ tầng hàng không dân dụng, trong đó có hai sân bay lớn nhất Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) là sân bay quốc tế Dubai và Abu Dhabi.
Việc đóng cửa không phận trên diện rộng khiến hàng nghìn hành khách bị mắc kẹt, đồng thời làm gián đoạn các tuyến bay nối châu Âu và châu Á vốn đã chịu áp lực từ khi chiến sự Nga–Ukraine bùng nổ năm 2022. Khi đó, nhiều hãng bay buộc phải tránh không phận Nga, chuyển sang các tuyến bay qua Trung Đông. Nay, những lộ trình thay thế này cũng không còn an toàn.
Ông Andrew Charlton, chuyên gia của hãng tư vấn Aviation Advocacy, nhận định: “Iran hiểu rất rõ tầm quan trọng kinh tế của các hãng hàng không đối với UAE và Qatar.” Theo ông, việc nhắm vào các sân bay không chỉ mang ý nghĩa quân sự mà còn nhằm gây thiệt hại kinh tế cho các quốc gia láng giềng, nơi ngành hàng không đóng vai trò trụ cột.
Tác động thị trường đến khá nhanh. Khi các sàn chứng khoán châu Âu mở cửa ngày 2/3, cổ phiếu của International Airlines Group (IAG), tập đoàn sở hữu British Airways, từng có thời điểm giảm hơn 12% trước khi hồi phục một phần. Các hãng vùng Vịnh như Emirates, Etihad hay Qatar Airways không niêm yết, song quy mô và vị thế của họ khiến ngành hàng không toàn cầu khó tránh khỏi hiệu ứng dây chuyền.
Theo dữ liệu của OAG, Emirates và Qatar Airways hiện là hai hãng hàng không quốc tế lớn nhất thế giới nếu tính theo số ghế-km khai thác. Sân bay quốc tế Dubai cũng là sân bay nhộn nhịp nhất thế giới về lượng khách quốc tế, với khoảng 95 triệu lượt năm 2025.
Mô hình kinh doanh “siêu trung chuyển” của các hãng vùng Vịnh dựa vào việc đưa hành khách đường dài về trung tâm trung chuyển rồi nối chuyến tới điểm đến cuối cùng. Chiến sự đang khiến các trung tâm này bị gián đoạn và đưa tác động lan ra toàn cầu.
Tương lai không chắc chắn
Theo Cirium, công ty dữ liệu hàng không, khoảng 2/5 trong tổng số 3.800 chuyến bay đến khu vực ngày 2/3 đã bị hủy. Không chỉ UAE, các chuyến bay đến Saudi Arabia, Jordan hay Ai Cập cũng chịu ảnh hưởng. Dù Emirates và Etihad đã khôi phục một số chuyến bay hạn chế, việc tái lập toàn bộ lịch bay được dự báo sẽ mất thời gian.
Tương lai của ngành hàng không Trung Đông cũng trở nên mờ mịt. Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết các cuộc tấn công nhằm vào Iran “có thể kéo dài nhiều tuần”, làm gia tăng nguy cơ gián đoạn kéo dài. Ngay cả khi không phận được mở lại hoàn toàn, các hãng hàng không vẫn phải đối mặt với bài toán hậu cần phức tạp: máy bay và phi hành đoàn bị “lệch vị trí”, hành khách tồn đọng và lịch khai thác bị xáo trộn.
Ngoài chi phí vận hành tăng do phải bay đường vòng, ngành hàng không còn chịu sức ép từ giá nhiên liệu. Giá dầu đã tăng mạnh sau các cuộc tấn công, và nếu xu hướng này duy trì, chi phí nhiên liệu – vốn chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu chi phí của các hãng bay – sẽ tiếp tục leo thang. Điều này có thể buộc các hãng phải tăng giá vé, qua đó tác động ngược trở lại đến nhu cầu đi lại.
Về phía cầu, tâm lý hành khách cũng là yếu tố đáng chú ý. Ngay cả khi các hãng vùng Vịnh được hậu thuẫn tài chính vững chắc từ các chính phủ giàu có, việc xung đột bùng phát có thể khiến một bộ phận khách cân nhắc lại việc quá cảnh tại khu vực này hoặc lựa chọn du lịch Trung Đông.
Trong ngắn hạn, một số hãng có thể hưởng lợi tương đối từ việc công suất của các “siêu trung chuyển” vùng Vịnh suy giảm. Các hãng hàng không Trung Quốc – vốn cạnh tranh trực tiếp trên các tuyến Âu–Á – hay Ethiopian Airlines, với mạng lưới mạnh tại châu Phi, có thể thu hút thêm khách tìm kiếm lộ trình thay thế.
Diễn biến tại Trung Đông cho thấy hàng không dân dụng, dù mang tính toàn cầu và thương mại, vẫn dễ tổn thương trước các tính toán địa chính trị. Xung đột quân sự đồng nghĩa với chi phí cao hơn và nhu cầu thấp hơn – hai yếu tố bất lợi đồng thời. Ngành hàng không vốn nhạy cảm với địa chính trị nay lại đứng trước một thử thách mới, trong bối cảnh chưa hoàn toàn phục hồi sau đại dịch và những cú sốc chuỗi cung ứng.