Nghiên cứu - Trao đổi

Thực tế theo phản ánh của nhiều hiệp hội và doanh nghiệp, các quy định tại Nghị định 46/2026/NĐ-CP đã mở rộng đáng kể phạm vi kiểm tra nhà nước. Không chỉ thành phẩm nhập khẩu, mà cả nguyên liệu, phụ gia, bao bì phục vụ sản xuất nội bộ cũng bị đưa vào diện tiền kiểm và phải công bố hợp quy.

Mức độ kiểm tra tăng mạnh từ kiểm tra hồ sơ sang kiểm tra hồ sơ kèm lấy mẫu kiểm nghiệm; quy trình từ 2 cấp lên 3 cấp, trong khi năng lực hệ thống phòng thử nghiệm không được bổ sung tương ứng. Hệ quả là thời gian thông quan kéo dài. Với nhóm hàng rau quả, thực phẩm tươi sống, chỉ cần chậm 9–10 ngày, doanh nghiệp có thể thiệt hại toàn bộ lô hàng do hư hỏng hoặc mất cơ hội giao dịch.

Trong khi đó, Nghị quyết 66.13/2026/NQ-CP về đăng ký bản công bố sản phẩm cũng bị cho là phát sinh thêm thủ tục, loại bỏ kết quả từ các phòng kiểm nghiệm quốc tế, khiến hồ sơ phức tạp và chồng chéo. Đặc biệt, sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ dưới 36 tháng tuổi phải xin hai giấy phép lưu hành, làm gia tăng chi phí và kéo dài thời gian đưa sản phẩm ra thị trường.

Trước tình hình đó, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 09/2026/NQ-CP ngày 4/2/2026, tạm ngưng hiệu lực thi hành Nghị định 46/2026/NĐ-CP và Nghị quyết 66.13/2026/NQ-CP đến ngày 15/4/2026. Điều này được cộng đồng doanh nghiệp nhìn nhận là quyết định kịp thời trong bối cảnh áp lực thủ tục và chi phí gia tăng đột biến.

Dù vậy cả doanh nghiệp lẫn cơ quan hải quan đều chung nhận định, nếu các vướng mắc này không được xử lý căn cơ trước mốc 15/4/2026, nguy cơ tái diễn ách tắc hàng hóa là hoàn toàn có thể xảy ra.

Trong bối cảnh thời hạn tạm ngưng đang đến gần, nhiều hiệp hội như Hiệp hội Thực phẩm Minh bạch (AFT), Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham), Hiệp hội Thương mại Hoa Kỳ tại Việt Nam (AmCham) đã kiến nghị Chính phủ xem xét gia hạn thời gian thực thi Nghị định 46/2026/NĐ-CP ít nhất đến ngày 1/6/2026, đồng thời duy trì cơ chế kiểm tra hiện hành trong giai đoạn chuyển tiếp để tránh “cú sốc” chính sách.

Bên cạnh đó, các hiệp hội đề xuất sửa đổi theo hướng tinh gọn quy trình kiểm tra nhà nước còn một bước; miễn công bố hợp quy đối với phụ gia, chất hỗ trợ chế biến, dụng cụ và bao bì nhập khẩu chỉ phục vụ sản xuất nội bộ; chuyển mạnh sang hậu kiểm và quản lý rủi ro thay vì tiền kiểm diện rộng.

Bà Lý Kim Chi, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Thực phẩm TP Hồ Chí Minh cho rằng những khó khăn hiện nay không đơn thuần là vấn đề thời điểm áp dụng, mà nằm ở cách tiếp cận quản lý.

“Nhiều nội dung chưa thực sự phù hợp với thực tiễn hoạt động của doanh nghiệp và chưa tiệm cận thông lệ quốc tế”, bà nhận định, đồng thời đề nghị cần rà soát, sửa đổi căn cơ thay vì chỉ điều chỉnh kỹ thuật hoặc gia hạn ngắn hạn.

Trong khi chờ đợi quyết định cuối cùng từ cơ quan quản lý, chuyên gia cũng khuyến nghị doanh nghiệp cần chủ động chuẩn bị phương án thích ứng. Bà Trần Thị Tiên Thủy, Chuyên gia đến từ Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất lộ trình triển khai theo từng giai đoạn nhằm giảm thiểu rủi ro nếu quy định chính thức có hiệu lực sau ngày 15/4.

Cụ thể, giai đoạn 1 (đến 28/2), doanh nghiệp cần thành lập tổ dự án nội bộ với sự tham gia của các bộ phận am hiểu về quản lý chất lượng, pháp chế và xuất nhập khẩu; đồng thời rà soát danh mục sản phẩm, khoanh vùng nhóm có nguy cơ cao và xác định các “điểm chạm pháp lý” trên cơ sở tư duy quản trị rủi ro.

Sang giai đoạn 2 (1/3 – 15/3), trọng tâm là chuẩn hóa hồ sơ, rà soát nhãn mác bảo đảm tuân thủ đúng Nghị định 22/2026/NĐ-CP và Nghị định 37/2026/NĐ-CP; kiểm tra, đối chiếu lại các kết quả thử nghiệm để bảo đảm tính đầy đủ và hợp lệ.

Ở giai đoạn 3 (16/3 – 31/3), doanh nghiệp cần thiết lập hoặc điều chỉnh hệ thống vận hành, xây dựng các biểu mẫu kiểm soát mới, sẵn sàng đáp ứng yêu cầu tiền kiểm nếu cơ chế này được tái áp dụng.

Cuối cùng, giai đoạn 4 (1/4 – 15/4) là bước rà soát tổng thể toàn bộ hồ sơ pháp lý, đánh giá lại kết quả thử nghiệm và phương án thông quan, qua đó tránh bị động khi chính sách chính thức có hiệu lực.

Việc tạm ngưng thực thi Nghị định 46/2026/NĐ-CP và Nghị quyết 66.13/2026/NQ-CP rõ ràng đã giúp “giảm nhiệt” áp lực trong ngắn hạn. Song về dài hạn, cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng một đợt rà soát, sửa đổi toàn diện theo hướng minh bạch, đơn giản và dựa trên quản lý rủi ro để chính sách vừa bảo đảm mục tiêu an toàn, vừa không làm đứt gãy chuỗi cung ứng và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt.

Yến Nhung