Nghiên cứu - Trao đổi

Bộ Công Thương đang tổ chức lấy ý kiến rộng rãi đối với Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Mục tiêu xây dựng Luật nhằm hướng tới hoàn thiện một khuôn khổ pháp lý chuyên biệt, hiện đại và đồng bộ cho thị trường.

Theo cơ quan soạn thảo, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam những năm gần đây phát triển nhanh, đặc biệt với các mặt hàng chủ lực như nông sản, năng lượng, kim loại. Tuy nhiên, các quy định hiện hành chủ yếu dựa trên Luật Thương mại, vốn chỉ dành một số điều khoản mang tính nguyên tắc cho hoạt động mua bán qua sở giao dịch hàng hóa, chưa bao quát đầy đủ đặc thù của giao dịch phái sinh như cơ chế ký quỹ, bù trừ tập trung, quản trị rủi ro và giám sát thị trường.

Dự thảo Luật này dự kiến gồm 12 Chương với khoảng 70-75 Điều, quy định về tổ chức và hoạt động của sở giao dịch hàng hóa phái sinh, trung tâm thanh toán bù trừ, quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia, cũng như cơ chế quản lý, giám sát và xử lý rủi ro hệ thống.

Một trong những điểm đáng chú ý, Dự thảo bổ sung cơ sở pháp lý cho các sản phẩm phái sinh mới như: tín chỉ carbon, sản phẩm tài chính xanh, kim loại quý hiếm hay một số tài sản đặc thù khác, những lĩnh vực hiện chưa có hành lang pháp lý rõ ràng - Đây được xem là bước chuẩn bị cho việc hình thành thị trường carbon và các công cụ phòng ngừa rủi ro giá trong tiến trình chuyển đổi xanh.

Về nguyên tắc vận hành, Dự thảo Luật đề xuất thị trường sẽ phải thực hiện giao dịch qua sở được cấp phép hoặc liên thông với sở nước ngoài; hoạt động bù trừ, thanh toán thực hiện thông qua trung tâm được cấp phép nhằm giảm thiểu rủi ro lan truyền. Đồng thời nhấn mạnh yêu cầu tuân thủ chuẩn mực quốc tế về minh bạch thông tin, quản trị rủi ro, tăng cường phòng chống thao túng, gian lận và xung đột lợi ích.

Cơ quan soạn thảo cho rằng, việc ban hành luật riêng cũng nhằm bảo đảm tính đồng bộ với Luật Chứng khoán, Luật Các tổ chức tín dụng và Luật Phòng, chống rửa tiền, các đạo luật đã có quy định cụ thể về sản phẩm phái sinh tài chính và cơ chế giám sát thị trường. Bởi, nếu tiếp tục điều chỉnh trong khuôn khổ Luật Thương mại 2005 sẽ khó tránh khỏi nguy cơ chồng chéo và thiếu nhất quán trong quản lý.

Đặc biệt, trong bối cảnh giá hàng hóa toàn cầu biến động mạnh, doanh nghiệp xuất nhập khẩu ngày càng cần công cụ phòng ngừa rủi ro giá và tỷ giá. Một khung pháp lý rõ ràng cho thị trường phái sinh hàng hóa không chỉ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong quản trị rủi ro, mà còn tạo nền tảng thu hút nhà đầu tư, tăng tính liên thông quốc tế và củng cố an ninh kinh tế.

“Việc xây dựng Luật là yêu cầu cấp thiết, thay vì chỉ sửa đổi, bổ sung luật hiện hành, nhằm thiết lập một khuôn khổ pháp lý toàn diện, hiện đại và phù hợp thông lệ quốc tế cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam”, Bộ Công Thương chia sẻ.

Đồng quan điểm với cơ quan soạn thảo, một số ý kiến cho hay, những thất bại của các sàn giao dịch hàng hóa trước đây đều xuất phát từ nguyên nhân đầu tiên là “khung pháp lý không rõ ràng và không phù hợp”, dẫn đến mô hình hoạt động không được chuẩn hóa, gây khó khăn cho cơ quan quản lý trong việc giám sát và điều chỉnh. Vì vậy, một khung pháp lý chuyên biệt rõ ràng, minh bạch không chỉ giúp thêm một công cụ phòng ngừa rủi ro, mà còn thúc đẩy và bảo đảm việc tiêu thụ, buôn bán, xuất khẩu các hàng hóa có thế mạnh ở Việt Nam.

Theo ông Nguyễn Văn Thi, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp công nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam, Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là bước chuyển từ quản lý “phản ứng” sang quản trị rủi ro chủ động, đặt nguyên tắc quyền đi đôi với nghĩa vụ làm nền tảng vận hành thị trường.

Nhìn nhận về nội dung Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được đề xuất, không ít chuyên gia pháp lý cũng bày tỏ, nguyên tắc xuyên suốt của Dự thảo là quyền đi kèm với nghĩa vụ như: tuân thủ quy định về ký quỹ, báo cáo trung thực, không thao túng giá, không lạm dụng thông tin nội bộ và không thực hiện các giao dịch gian lận… đi kèm với đó là chế tài đủ sức răn đe, thị trường hàng hóa phái sinh sẽ vận hành an toàn, ổn định hơn.

Được biết, theo dự kiến, Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh sẽ được đưa vào Chương trình lập pháp năm 2026 trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Gia Nguyễn