Nghiên cứu - Trao đổi

Từ thực tế thời gian qua, nhiều hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh cho biết vẫn có những băn khoăn khi trước năm 2025 áp dụng thuế khoán, chưa kê khai đầy đủ mức doanh thu. Khi chuyển sang phương pháp kê khai từ ngày 1/1/2026, câu hỏi được đặt ra là liệu có bị truy thu các khoản thuế hay xử phạt hay không. Mặc dù Nghị định 68/2026/NĐ-CP, Thông tư 18/2026/TT-BTC và các công văn hướng dẫn của cơ quan thuế đều khẳng định không truy thu đối với các trường hợp chuyển đổi bình thường, nhưng nhiều hộ kinh doanh vẫn chưa thực sự yên tâm.

Chia sẻ về vấn đề này, bà Nguyễn Thị Huệ, Chủ hộ kinh doanh buôn bán đồ diện gia dụng tại Hà Nội cho biết, việc chuyển sang kê khai thuế theo doanh thu thực tế là cần thiết để minh bạch hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, điều khiến nhiều hộ băn khoăn là nếu doanh thu kê khai tăng mạnh so với mức khoán trước đây, cơ quan quản lý có thể đặt vấn đề về nghĩa vụ thuế của những năm trước.

“Trước đây áp dụng thuế khoán nên nhiều hộ không chú trọng việc ghi chép đầy đủ doanh thu. Bây giờ chuyển sang kê khai, nếu doanh thu tăng lên nhiều lần so với trước thì ai cũng lo sẽ bị đặt câu hỏi về quá khứ. Chính vì vậy nhiều người vẫn cân nhắc rất kỹ khi kê khai lại doanh thu”, đại diện hộ kinh doanh này chia sẻ.

Ở góc độ chuyên gia, bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam (VTCA) nêu ví dụ tại Hưng Yên, có hộ kinh doanh nói thẳng rằng doanh thu thực tế của họ khoảng 80 tỷ đồng nhưng đang khai thuế ở mức 3 tỷ đồng theo phương thức khoán trước đây. Hiện nay, khi chuyển sang kê khai, họ muốn khai đúng lên 100 tỷ đồng nhưng lại lo bị truy thu thuế các năm trước, có thể lên tới 5-7 năm.

“Nếu nỗi lo này tồn tại, họ sẽ chỉ khai tăng nhẹ lên 7 tỷ hoặc 10 tỷ đồng chứ không dám khai đúng. Khi đó, tình trạng giấu doanh thu sẽ tiếp tục tồn tại và mục tiêu minh bạch hóa hoạt động kinh doanh sẽ khó đạt được”, bà Cúc nhận định.

Theo Chủ tịch VTCA, ở thời điểm chuyển đổi này cần có cách tiếp cận linh hoạt. Với những trường hợp không buôn lậu, không sản xuất hàng giả, không gây ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng thì nên khuyến khích họ kê khai trung thực từ thời điểm hiện tại, chấp nhận bỏ qua một số sai sót trước đây để tạo “điểm dừng”, giúp hệ thống quản lý thuế minh bạch hơn.

Bà Cúc cũng cho biết, hiện nay vẫn tồn tại một nỗi lo khác liên quan đến cách hiểu khái niệm “gian lận, trốn thuế”. Dù cơ quan thuế khẳng định không truy thu trừ trường hợp gian lận, trốn thuế, nhưng khi áp dụng giữa các cơ quan quản lý khác nhau thì cách xác định có thể không đồng nhất.

“Ví dụ, cơ quan quản lý thị trường có thể xác định hàng hóa là hàng giả, hàng nhái. Tại một số khu chợ như Ninh Hiệp, nhiều mặt hàng gắn nhãn thương hiệu nước ngoài nhưng thực chất là hàng nhái. Khi đó, các cơ quan như quản lý thị trường hoặc cơ quan điều tra có thể xử lý, trong khi cơ quan thuế lại không truy thu”, bà Cúc nêu thực tế.

Vì vậy, bà Cúc đề nghị cần có hướng dẫn thống nhất giữa các cơ quan chức năng, có thể dưới dạng thông tư liên bộ, để xác định rõ trường hợp nào được miễn truy thu, trường hợp nào phải xử lý. Đồng thời, trong quá trình triển khai các văn bản pháp luật, cần có sự trao đổi, thống nhất giữa cơ quan thuế và các cơ quan quản lý chức năng trong nguyên tắc xử lý vi phạm, không áp dụng hồi tố quy định pháp luật theo hướng bất lợi cho doanh nghiệp, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh. Có như vậy, các hộ kinh doanh mới yên tâm chuyển đổi sang phương thức kê khai.

Chủ tịch VTCA cũng nhấn mạnh, các hộ kinh doanh cần nhận thức rõ nghĩa vụ và trách nhiệm của mình “Làm giàu hợp pháp là điều rất đáng trân trọng – giàu cho gia đình, cho dòng họ và cho đất nước. Nhưng nếu trốn thuế thì từ niềm tự hào đó có thể dẫn đến vòng lao lý”.

Đồng quan điểm, TS Nguyễn Thị Cẩm Giang, Giảng viên Khoa Tài chính, Học viện Ngân hàng cho rằng nỗi lo bị truy thu thuế của các hộ kinh doanh là tâm lý dễ hiểu trong giai đoạn chuyển đổi từ thuế khoán sang kê khai. Tuy nhiên, bản chất của chính sách hiện nay là khuyến khích minh bạch hóa hoạt động kinh doanh chứ không phải nhằm “lật lại” nghĩa vụ thuế trong quá khứ.

Theo TS Nguyễn Thị Cẩm Giang, nếu cơ quan quản lý khẳng định rõ nguyên tắc không hồi tố và có hướng dẫn cụ thể để người dân yên tâm, nhiều hộ kinh doanh sẽ chủ động kê khai đúng doanh thu hơn.

“Điều quan trọng là tạo ra một điểm bắt đầu mới. Khi người kinh doanh thấy rằng việc kê khai trung thực từ thời điểm này không khiến họ đối mặt với rủi ro pháp lý của các năm trước, họ sẽ sẵn sàng hợp tác với cơ quan thuế. Khi đó, hệ thống quản lý thuế sẽ minh bạch hơn và nguồn thu ngân sách cũng bền vững hơn”, chuyên gia này nhấn mạnh.

Bài: Yến Nhung - Ảnh: Quốc Tuấn