Doanh nghiệp
“Hộ chiếu xanh” cho hàng Việt
Đầu năm 2026, cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu chính thức vận hành đầy đủ, đưa các tiêu chuẩn môi trường từ khẩu hiệu thành nghĩa vụ pháp lý có hiệu lực tài chính.
Theo thông tin từ Taxation and Customs Union EU, chỉ trong tuần đầu tiên của tháng 1/2026, Ủy ban châu Âu ghi nhận hơn 10.400 tờ khai hải quan đối với hàng hóa thuộc diện CBAM được xác thực tự động, với tổng khối lượng hàng hóa lên tới 1,65 triệu tấn. Điều đáng nói, Việt Nam ngay lập tức xuất hiện trong top 6 danh sách các nước xuất khẩu chịu ảnh hưởng lớn nhất, bên cạnh các đối tác thương mại khổng lồ như Trung Quốc, Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ.
Khác với giai đoạn chuyển tiếp (2023 - 2025) vốn chỉ yêu cầu báo cáo, giai đoạn thực thi chính thức từ năm 2026 đặt ra nghĩa vụ tài chính ràng buộc. Các nhà nhập khẩu EU phải mua chứng chỉ CBAM với giá được neo theo thị trường carbon châu Âu (EU ETS), hiện dao động quanh mức 80 - 100 euro cho mỗi tấn CO2. Đây không đơn thuần là chi phí phát sinh, mà nó tái định nghĩa toàn bộ công thức cạnh tranh.
Trong bối cảnh ấy, việc chuyển đổi sang năng lượng xanh và sản xuất sạch không còn là chiến lược “đi trước đón đầu” mang tính tự nguyện, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết. Ông Giando Zappia, Chủ tịch Ủy ban Ngành Tài chính bền vững EuroCham, nhấn mạnh rằng, có ba yêu cầu “không thể thương lượng” đối với doanh nghiệp Việt: tính toàn vẹn của dữ liệu phát thải; khả năng truy xuất nguồn gốc và các kế hoạch chuyển đổi đáng tin cậy.
Điều này giải thích tại sao kiểm kê khí nhà kính, vốn là khái niệm xa lạ với nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ cách đây vài năm, giờ đây đã trở thành “hộ chiếu xanh” bắt buộc.
Thực tế tại các thủ phủ công nghiệp phía Bắc như Hải Phòng đang minh chứng cho cuộc chuyển dịch này. Các khu kinh tế chuyên biệt đang ráo riết đầu tư hệ thống điện mặt trời áp mái và hạ tầng tích trữ năng lượng để đáp ứng yêu cầu của các nhà đầu tư EU. Tại đây, khái niệm “sản xuất xanh” đã hiện hữu trong từng module nhà xưởng. Các doanh nghiệp dệt may và da giày, những ngành vốn thâm dụng lao động, nay cũng đang chạy đua để đạt được các chứng chỉ xanh (VSS) nhằm giữ chân những đơn hàng trị giá hàng tỷ USD.
CBAM không chỉ là rào cản mà còn là cơ hội tái cấu trúc. Bà Betty Pallard, chuyên gia phát triển bền vững và ESG, nhận định Việt Nam có cơ hội trở thành trung tâm xuất khẩu xanh trong khu vực nếu doanh nghiệp thích ứng nhanh. Để làm được điều đó, các doanh nghiệp phải xem CBAM như một chương trình vận hành thực sự – kết hợp dữ liệu, quy trình quản lý và đầu tư vốn – thay vì chỉ xem đây là một nghĩa vụ tuân thủ về mặt hồ sơ.
Bài toán xuất khẩu sang EU trong những năm tới sẽ là phép thử cho bản lĩnh thích nghi của kinh tế Việt Nam. Nếu chúng ta làm chủ được nguồn năng lượng sạch và minh bạch hóa được dữ liệu phát thải, tấm hộ chiếu xanh sẽ đưa hàng Việt vươn xa, không chỉ ở châu Âu mà còn ở tất cả các thị trường phát triển khác đang rục rịch áp dụng các cơ chế tương tự CBAM. Ngược lại, sự chậm trễ có thể sẽ khiến chúng ta bị gạt sang bên lề của chuỗi giá trị toàn cầu.