Kinh tế thế giới

Sau khi căng thằng Trung Đông nổ ra vào cuối tháng 2, Iran đã đóng eo biển Hormuz, gây ra sự gián đoạn nguồn cung dầu lớn nhất trong lịch sử. Động thái này có thể trở thành bước ngoặt không thể đảo ngược cho năng lượng sạch.

Trong nhiều năm, những người ủng hộ nhiên liệu hóa thạch luôn quảng bá dầu, khí đốt và than đá là nguồn năng lượng “đáng tin cậy”. Nhưng giờ đây câu chuyện đó đã đảo chiều, nhiên liệu hóa thạch trở nên đắt đỏ và thiếu ổn định, trong khi năng lượng tái tạo ngày càng rẻ hơn, ổn định hơn và an toàn hơn.

Theo Wesley Morgan, Cộng tác viên Nghiên cứu tại Viện Rủi ro và Ứng phó Khí hậu, UNSW Sydney, việc Iran đóng eo biển Hormuz đã khiến các tàu chở dầu không thể tới điểm đến. Không chỉ vậy, hơn 60 cơ sở dầu khí đã bị hư hại trong xung đột cho đến nay. Các chuyên gia trong ngành dự đoán, tác động của cuộc khủng hoảng này sẽ kéo dài trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Khoảng 80% lượng dầu thô bị mắc kẹt vốn được vận chuyển tới khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Trước nguy cơ thiếu hụt nguồn cung, nhiều quốc gia trong khu vực đã phải áp dụng biện pháp khẩn cấp như cho người lao động nghỉ làm, phân phối nhiên liệu theo định mức và rút ngắn giờ học tại trường.

Tình hình đặc biệt nghiêm trọng ở khu vực Thái Bình Dương, nơi nhiều quốc đảo vẫn dùng dầu diesel để phát điện. Trước tình hình đó, các nhà lãnh đạo đã tuyên bố tình trạng khẩn cấp cấp khu vực.

Ông Morgan cho biết: “Chi phí nhập khẩu nhiên liệu vốn đã là gánh nặng lớn với các quốc đảo Thái Bình Dương, khiến họ phải tìm cách chuyển sang năng lượng tái tạo trong nước. Riêng tại Fiji, số tiền nhập khẩu nhiên liệu có thể tăng thêm 933 triệu đô la Australia (667 triệu USD), gần gấp ba lần ngân sách y tế của nước này”.

Săn nguồn năng lượng mới

Khi nguồn cung năng lượng bị gián đoạn, các nhà lãnh đạo chỉ có ba lựa chọn: tìm nguồn thay thế, giảm tiêu thụ hoặc chuyển sang các giải pháp khác.

Trong ngắn hạn, ông Morgan chỉ ra, nhiều quốc gia cố gắng củng cố nguồn cung, giống như việc Thủ tướng Australia Anthony Albanese thực hiện tại Malaysia trong tháng này. Đồng thời, các nước cũng đẩy mạnh tiết giảm sử dụng năng lượng.

Điều này có thể tạo ra tác động lâu dài. Trong các cú sốc dầu mỏ Trung Đông thập niên 1970, giá dầu từng tăng gấp ba rồi tiếp tục tăng gấp đôi. Khi đó, nhiều chính phủ đã nâng hiệu quả sử dụng năng lượng để làm được nhiều hơn với ít nhiên liệu hơn. Nhu cầu dầu mỏ bình quân đầu người của thế giới đạt đỉnh vào năm 1979 và chưa bao giờ quay lại mức đó.

Tuy nhiên, Ben Newell, Giáo sư Tâm lý học Nhận thức và Giám đốc Viện Rủi ro và Ứng phó Khí hậu, UNSW Sydney nhận định, điểm khác biệt lớn nhất so với nửa thế kỷ trước là hiện nay các giải pháp thay thế nhiên liệu hóa thạch đã sẵn sàng.

Từ thập niên 1970 đến nay, giá tấm pin mặt trời đã giảm 99,9%; chi phí điện gió giảm 91% kể từ năm 1984; còn giá pin lưu trữ giảm 99% kể từ năm 1991. Điều này khiến việc chuyển đổi sang năng lượng sạch trở nên khả thi với nhiều quốc gia.

Liên minh châu Âu dự kiến đẩy nhanh điện khí hóa sau khi số tiền nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch tăng hơn 24 tỷ euro (28 tỷ USD) kể từ tháng 2. Pháp đã tăng gấp đôi hỗ trợ của Nhà nước để giúp hộ gia đình mua xe điện và chuyển sang hệ thống sưởi dùng điện.

Hàn Quốc, quốc gia phụ thuộc nhập khẩu nhận tới 70% dầu thô qua eo biển Hormuz. Nước này hiện lên kế hoạch tăng gấp đôi công suất năng lượng tái tạo trong vòng 4 năm tới.

Xe điện đang đến điểm bùng nổ?

Căng thẳng dầu mỏ năm nay có dấu hiệu tạo ra một “điểm bùng phát xã hội” ngoài dự kiến, tức ngưỡng mà sau đó sự thay đổi tự tăng tốc và hệ thống chuyển sang trạng thái mới.

Các nhà khoa học khí hậu thường cảnh báo về những “điểm tới hạn khí hậu”, nơi các vòng phản hồi làm Trái đất nóng lên nhanh hơn. Nhưng giới khoa học xã hội cũng nói đến những “điểm bùng phát tích cực”, khi hành động tập thể thúc đẩy quá trình ứng phó khí hậu diễn ra nhanh chóng.

Làn sóng chuyển sang xe điện là ví dụ rõ nét. Tại Australia, giá xăng tăng gần 50% trong tháng 3, còn giá diesel tăng hơn 70%. Không ngạc nhiên khi doanh số xe điện mới đạt mức cao kỷ lục, trong khi doanh số xe điện cũ tăng hơn gấp đôi trong tháng trước. Hiện 1,3 triệu xe hybrid và xe điện chạy pin tại Australia giúp giảm gần 15 triệu lít xăng dầu tiêu thụ mỗi tuần.

Xu hướng điện hóa giao thông đang diễn ra trên toàn cầu. Phần lớn xe mới bán ra tại Trung Quốc hiện dùng pin thay vì dầu. Tại châu Âu, xe điện chạy pin lần đầu tiên bán chạy hơn xe xăng vào tháng 1.

Việc đốt than, dầu và khí đốt thường xuyên là nguyên nhân chính gây ra khủng hoảng khí hậu. Tuy nhiên, trong suốt 30 năm đàm phán khí hậu toàn cầu, nhiên liệu hóa thạch hầu như ít được nhắc đến, một phần do sự cản trở từ các nước xuất khẩu dầu khí lớn và các nhóm vận động hành lang.

Trước động thái này, một liên minh các quốc gia đã vượt ra ngoài khuôn khổ đàm phán khí hậu toàn cầu để bàn cách thực sự loại bỏ nhiên liệu hóa thạch.

Hội nghị đầu tiên trong chuỗi này sẽ diễn ra tuần này tại Santa Marta, Colombia, với sự tham gia của hơn 50 quốc gia. Các bên sẽ thảo luận về khả năng xây dựng một hiệp ước riêng nhằm quản lý quá trình chấm dứt nhiên liệu hóa thạch, đồng thời bảo vệ người lao động và hệ thống tài chính.

Bộ trưởng Môi trường Colombia Irene Velez Torres cho rằng đây là “thời điểm tốt nhất có thể”, khi căng thẳng dầu mỏ đang khiến thế giới chú ý hơn tới sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Các chuyên gia đánh giá, hội nghị tuần này tạo được động lực thực sự cho quá trình thoát khỏi nhiên liệu hóa thạch trong bối cảnh căng thẳng năng lượng, thế giới có thể nhìn lại đây như một bước ngoặt mở đường để phần còn lại của thế giới đi theo.

Cẩm Anh