Doanh nghiệp

Hiệp hội Lương thực Việt Nam cập nhật số liệu từ Cục Hải quan cho hay, xuất khẩu gạo của Việt Nam trong nửa đầu tháng 4/2026 đạt 530.991 tấn, tương đương mức trị giá đạt 246,4 triệu USD, giảm 2,1% về lượng và 8,7% về trị giá so với cùng kỳ năm ngoái.

"Lỗ kép" khi thị trường "đảo chiều"

Lượng tăng, giá giảm rất mạnh

Lũy kế đến hết ngày 15/4/2026, Việt Nam đã xuất khẩu 2,8 triệu tấn gạo, tương đương mức trị giá đạt 1,3 tỷ USD, giảm 1,3% về lượng và 10,5% về trị giá so với cùng kỳ năm 2025. Nguyên nhân chủ yếu do giá gạo xuất khẩu giảm 9,3% so với cùng kỳ, chỉ đạt bình quân 469 USD/tấn. Khoảng chênh lệch lớn giữa sản lượng và kim ngạch cho thấy xu hướng giảm giá đang chi phối thị trường.

Đáng nói hơn, vụ vừa qua, giá lúa có lúc giảm xuống còn khoảng 5.000 đồng/kg, mức khiến nhiều nông dân không muốn bán. “Lúa chín trên đồng” nhưng giao dịch khó do giá xuống quá thấp. Tuy nhiên, chỉ ít ngày sau, giá lúa tăng rất nhanh, trong khi lượng hàng mà doanh nghiệp có thể mua lại không còn nhiều.

Theo ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam, diễn biến “không có lúa nào bán” có liên quan lớn đến thị trường Philippines, nơi chiếm trên 40% lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Năm 2025, nước này từng tuyên bố ngừng nhập khẩu trong 4 tháng cuối năm, khiến Việt Nam tồn kho khoảng hơn 1 triệu tấn.

Sau giai đoạn hạn chế, Philippines đã mở mua khoảng 300.000 tấn. Ông Nam cho rằng động thái này khiến doanh nghiệp Việt Nam lo ngại đầu ra bị thu hẹp, bởi nếu thị trường chiếm gần một nửa xuất khẩu chỉ nhập lượng nhỏ, Việt Nam sẽ gặp khó trong tiêu thụ. Tuy nhiên, thực tế sau đó nhu cầu từ Philippines vẫn lớn hơn con số ban đầu, khiến thị trường đảo chiều nhanh.

Sự đảo chiều này làm nhiều doanh nghiệp lâm vào thế tiến thoái lưỡng nan. Khi vào vụ, lo ngại thiếu hợp đồng và chịu áp lực cạnh tranh, các doanh nghiệp đẩy mạnh thu mua. Nhưng khi giá bị đẩy lên, lượng tồn kho trước đó lại khó bán, khiến chi phí tăng và biên lợi nhuận bị bào mòn. Nhiều doanh nghiệp hiện chưa biết việc giao hàng tiếp theo sẽ ra sao.

Nâng cao khả năng điều tiết thị trường

Ông Nam cho rằng, vấn đề cốt lõi là phải giúp nông dân giữ được lúa lâu hơn. Muốn vậy, cần giải bài toán sấy và kho trữ lúa cho nông dân. Do đó, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam đề xuất hỗ trợ vay vốn cho nông dân, dùng lúa làm tài sản bảo đảm, hoặc hỗ trợ gửi lúa tại kho doanh nghiệp, kho của các đơn vị xuất khẩu.

Ngoài vấn đề kho trữ, ông Nam còn cho biết, doanh nghiệp còn vướng trong khâu thanh toán khi thu mua trực tiếp từ nông dân. Bởi, giao dịch lúa gạo ở nông thôn vẫn phụ thuộc nhiều vào tiền mặt, trong khi quy định thanh toán và quản lý dòng tiền khiến doanh nghiệp khó mua trực tiếp.

“Nhiều nông dân không quen giao dịch qua tài khoản. Mỗi năm chỉ bán 1, 2 vụ lúa, số tiền không quá lớn nên việc mở tài khoản ngân hàng, rút tiền, đi lại bị coi là bất tiện. Vì vậy, doanh nghiệp khó tránh được việc phải mua qua các đầu mối trung gian”, ông Nam phân tích.

Đồng thời cho biết, nếu không tháo gỡ các điểm nghẽn này, thị trường lúa gạo sẽ tiếp tục biến động theo chu kỳ cũ. Khi vào vụ, nông dân khó bán được giá tốt, còn khi giá tăng, doanh nghiệp lại khó gom hàng.

Chia sẻ với doanh nghiệp, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng cho biết đã trực tiếp làm việc với phía Philippines trong chuyến công tác gần đây và nhận thấy nhu cầu nhập khẩu gạo của thị trường này vẫn lớn. Đồng thời, hai bên đang thúc đẩy các khuôn khổ hợp tác dài hạn.

Theo ông Hưng, phía Philippines dự kiến thành lập đoàn công tác sang Việt Nam trong thời gian tới để làm việc về hợp tác chiến lược trong lĩnh vực lúa gạo. Điều này cho thấy nước này vẫn cần nguồn cung từ Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh chi phí sản xuất nội địa cao và không đủ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng.

Tuy nhiên, Thứ trưởng cũng cho rằng vấn đề đặt ra không chỉ là nhu cầu thị trường, mà là cách tiếp cận mang tính chiến lược. “Chúng ta phải có cách để đi vào các thỏa thuận dài hạn”, Thứ trưởng Võ Văn Hưng nhấn mạnh.

Đồng thời khẳng định, nếu không có các cam kết ổn định, việc điều hành xuất khẩu sẽ tiếp tục bị động trước những thay đổi chính sách từ đối tác.

Liên quan đến thị trường trong nước, Thứ trưởng cho biết cơ quan quản lý đang xem xét các đề xuất hỗ trợ người dân và doanh nghiệp, trong đó có phương án cho nông dân ký gửi lúa hoặc tăng khả năng dự trữ. Ông nhấn mạnh việc tổ chức lại khâu sấy, kho trữ và dịch vụ sau thu hoạch là điều kiện cần để nâng cao khả năng điều tiết thị trường.

Theo đó, về mặt kỹ thuật, việc đầu tư sấy, bảo quản không phải là vấn đề quá phức tạp, nhưng cần sự tham gia của doanh nghiệp và tổ chức thực hiện đồng bộ theo quy định. "Nếu làm tốt, nông dân có thể giữ lúa lâu hơn, giảm áp lực bán ngay khi thu hoạch", Thứ trưởng cho biết.

Thy Hằng