Nghiên cứu - Trao đổi

Báo cáo Kết quả khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) về các Hộ kinh doanh cho thấy khu vực hộ kinh doanh, vốn được coi là "mặt tiền" của nền kinh tế dân sinh đang đối mặt với những áp lực chưa từng có, không chỉ từ thị trường mà còn từ rào cản tuân thủ pháp lý.

Ước tính đến hết năm 2025, Việt Nam có khoảng 6,1 triệu hộ kinh doanh, tạo việc làm cho khoảng 10 triệu lao động và đóng góp đáng kể cho ngân sách.

Tuy nhiên, báo cáo của VCCI chỉ ra một thực trạng đáng lo ngại, đó là đa số hộ kinh doanh đang vận hành trong trạng thái sức khỏe suy yếu với biên lợi nhuận rất mỏng. Tình trạng sụt giảm doanh thu diễn ra trên diện rộng với 81,5% số hộ ghi nhận doanh thu đi xuống và 75,4% bị giảm lượng khách hàng trong năm qua. Hệ quả tất yếu là tâm thế kinh doanh hiện nay mang nặng tính phòng thủ, nhiều hộ chọn duy trì hoặc thu hẹp quy mô hoạt động thay vì mở rộng.

Một trong những phát hiện nổi bật từ báo cáo là khó khăn pháp lý đã vượt qua cả những trở ngại về nguồn lực hay thị trường để trở thành điểm nghẽn lớn nhất đối với hộ kinh doanh. Áp lực chi phí tuân thủ bao gồm thuế, kế toán và hóa đơn điện tử hiện đã trở thành gánh nặng gần ngang ngửa với chi phí nguyên liệu hàng hóa đầu vào. Các hộ kinh doanh phản ánh rất nhiều khó khăn trong các nghiệp vụ cụ thể như thu thập thông tin khách hàng để xuất hóa đơn điện tử, hạch toán chi phí được trừ hay cập nhật các chính sách mới.

Nghịch lý lớn hơn nằm ở việc chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp khi tỷ lệ sẵn sàng thực hiện hiện vẫn ở mức thấp, chỉ khoảng 15,6%. Mặc dù học vấn là động lực mạnh mẽ thúc đẩy nhu cầu chuẩn hóa, nhưng nhiều hộ kinh doanh có doanh thu từ 500 triệu đến 3 tỷ đồng lại rơi vào vùng trũng động lực vì họ cảm thấy đủ lớn để ngại thay đổi nhưng chưa đủ lớn để buộc phải bứt phá.

Các rào cản hậu chuyển đổi như thủ tục thuế khó hơn, chi phí bảo hiểm xã hội tăng cao và áp lực thanh kiểm tra nhiều hơn đang lấn át các động lực phát triển thực chất. Điều này cho thấy mô hình doanh nghiệp vẫn chưa được nhìn nhận là một lựa chọn phát triển tự nhiên đối với đa số các hộ hiện nay.

Trước thực trạng đó, VCCI đã đưa ra các khuyến nghị quan trọng nhằm bảo vệ và nâng cấp sức chống chịu cho khu vực này trong những năm tới. Cụ thể, theo VCCI cần ưu tiên giảm độ phức tạp của các quy định pháp luật và phát triển các công cụ hỗ trợ tuân thủ chi phí thấp, dễ sử dụng, phù hợp với năng lực thực tế của nhóm siêu nhỏ và những chủ hộ lớn tuổi. Cùng với đó, thay vì vận động chuyển đổi đại trà, chính sách cần phân tầng đối tượng để hỗ trợ đúng trọng tâm, tập trung giảm chi phí chuyển đổi thực tế và tạo ra lộ trình nghĩa vụ tăng dần cho những hộ có tiềm năng phát triển.

Quan trọng nhất là cần thay đổi tư duy quản lý, định vị lại hộ kinh doanh không chỉ là đối tượng cần kiểm soát chặt chẽ hơn mà là khu vực cần được nuôi dưỡng để phát triển bền vững, bởi đó chính là nền tảng của kinh tế địa phương.

Đề xuất giải pháp nhằm tạo động lực để hộ kinh doanh chuyển đổi, TS Châu Đình Linh, Giảng viên Đại học Ngân hàng TP HCM, Chuyên gia kinh tế cho rằng, cần tạo đồng thời cả “lực đẩy” từ chính sách và “lực kéo” từ thị trường.

Trước hết, cần xây dựng một “cầu nối” trước khi chuyển đổi. Khảo sát cho thấy, chỉ 13% hộ chưa hiểu rõ chính sách có ý định lên doanh nghiệp, trong khi tỷ lệ này ở nhóm hiểu rõ quy định là 33%. Điều đó cho thấy dư địa rất lớn của truyền thông và tư vấn chính sách. Vì vậy, cần có hệ thống tư vấn chuyển đổi miễn phí, thực chất và dễ tiếp cận, gắn với cơ quan thuế địa phương, hiệp hội doanh nghiệp để giúp hộ kinh doanh hiểu rõ chuyển đổi để làm gì, được gì và cần chuẩn bị gì.

Tiếp đó, theo chuyên gia này, cần thiết kế một “vùng đệm” đủ an toàn sau chuyển đổi. Rào cản lớn nhất hiện nay là nhiều hộ lo ngại chi phí tuân thủ tăng đột ngột khi lên doanh nghiệp, trong khi năng lực quản trị chưa theo kịp. Do đó, cần giảm chi phí thực tế trong giai đoạn đầu bằng cách đơn giản hóa thủ tục, hỗ trợ kế toán – thuế những năm đầu và áp dụng lộ trình nghĩa vụ tăng dần thay vì tăng ngay một lần. Có thể nghiên cứu mô hình “doanh nghiệp siêu nhỏ đơn giản hóa” như một loại hình trung gian, với chế độ kế toán đơn giản, nghĩa vụ báo cáo tối thiểu và ưu đãi thuế trong thời gian đầu để hộ kinh doanh có thời gian thích nghi.

Cuối cùng, cần tạo lực kéo bằng thị trường đầu ra thay vì chỉ dựa vào ưu đãi. Gần 40% hộ muốn chuyển đổi để có tư cách pháp nhân ký hợp đồng lớn – đây là tín hiệu rất quan trọng cho thấy nhu cầu thị trường đang tạo ra động lực tự nhiên mạnh hơn nhiều so với ưu đãi hành chính. Vì vậy, chính sách nên gắn chuyển đổi với cơ hội tham gia chuỗi cung ứng, trở thành nhà cung cấp cho doanh nghiệp lớn, vào hệ thống phân phối hiện đại hoặc tiếp cận các chương trình xúc tiến thương mại. Đây mới là lực kéo bền vững và hiệu quả nhất để hộ kinh doanh chủ động lớn lên thành doanh nghiệp.

Yến Nhung