Bạn đọc

Việc chậm thanh toán các khoản chi phí thực hiện dự án cùng với những vướng mắc trong phương thức áp dụng lãi suất và phạt vi phạm hợp đồng kéo dài đến nay qua 6 năm (11/4/2020 – 20/5/2026) đang đẩy doanh nghiệp đến bờ vực kiệt quệ tài chính. Vụ việc không chỉ là một tranh chấp kinh tế đơn thuần mà còn là bài toán lớn về niềm tin đầu tư vào các dự án theo hình thức đối tác công tư (PPP) trong bối cảnh cải cách thể chế hiện nay.

Từ công trình chống lũ khẩn cấp đến "vòng xoáy" nợ nần kéo dài

Dự án đầu tư xây dựng công trình nâng cấp tuyến đường bộ nối hai tỉnh Phú Yên và Gia Lai, đoạn trên địa phận tỉnh Phú Yên cũ nay là tỉnh Đắk Lắk (gọi tắt là Dự án BT Phú Yên) vốn là một công trình mang ý nghĩa dân sinh và kinh tế - chính trị vô cùng quan trọng đối với khu vực miền Trung và Tây Nguyên. Nhìn lại thời điểm năm 2009, trận lũ lụt lịch sử ngập toàn bộ tuyến đường ĐT 647 tại địa phương đã gây ra những tổn thất rất lớn về người và tài sản cho nhân dân trong vùng. Trước tình hình cấp bách đó, nhằm đảm bảo an toàn tính mạng cho người dân, xóa bỏ tình trạng cô lập giao thông và thúc đẩy liên kết vùng, dự án nâng cấp tuyến đường đã được Chính phủ và các bộ ngành phê duyệt triển khai theo hình thức Hợp đồng Xây dựng – Chuyển giao (BT).

Vào ngày 19/6/2015, Hợp đồng BT số 01/2015/HĐ-BT đã chính thức được ký kết giữa UBND tỉnh Phú Yên và nhà đầu tư là Liên danh gồm ba đơn vị: Công ty TNHH Đầu tư Xây dựng và Thương mại Phương Anh, Công ty TNHH Xây dựng Vương Quốc Anh, và Công ty TNHH Môi trường và Xây dựng Thái Sơn. Nhằm trực tiếp quản lý, điều hành và chịu trách nhiệm pháp lý độc lập, Công ty TNHH Đầu tư BT Phú Yên – Gia Lai đã được thành lập với vai trò là doanh nghiệp dự án.

Nhận thức được tầm quan trọng mang tính lịch sử và an sinh xã hội của công trình, nhà đầu tư đã tập trung mọi nguồn lực tài chính, nhân sự, máy móc thiết bị hiện đại để đẩy nhanh tiến độ thi công. Giai đoạn 1 của dự án hoàn thành xuất sắc, mang lại sự phấn khởi lớn cho chính quyền và nhân dân hai địa phương khi hạ tầng giao thông được khớp nối thông suốt, xóa bỏ hoàn toàn các "ốc đảo" chia cắt mỗi mùa bão lũ. Tổng giá trị khối lượng do nhà đầu tư thực hiện tính đến ngày 20/8/2020 đã được Kiểm toán Nhà nước xác nhận, tổng hợp qua hai đợt kiểm toán (đợt 1 ngày 11/12/2019 và đợt 2 ngày 25/8/2020) đạt con số rất lớn: 1.498.829.191.165 đồng.

Tuy nhiên, niềm vui “về đích” của doanh nghiệp không được bao lâu khi bị “giội gáo nước lạnh” trước quy trình thanh toán từ phía cơ quan nhà nước có thẩm quyền là UBND tỉnh Phú Yên (cũ) bắt đầu xuất hiện những rào cản từ phía UBND tỉnh Phú Yên đưa ra với những lý do là dự án bị vướng mắc do lỗi của UBND tỉnh khi ký kết hợp đồng. Căn cứ vào các văn bản cam kết và biên bản làm việc liên tiếp giữa các bên, UBND tỉnh Phú Yên (cũ) đã nhiều lần đưa ra các mốc thời hạn cụ thể để hoàn tất nghĩa vụ tài chính nhưng đều không thực hiện đúng cam kết.

Cụ thể, tại Biên bản làm việc ngày 22/4/2020 giữa Lãnh đạo Tỉnh ủy, UBND tỉnh Phú Yên (cũ) và nhà đầu tư, các bên đã thống nhất phương án xử lý dứt điểm các vướng mắc tài chính. Tiếp sau đó, một Biên bản mang tính pháp lý cốt lõi khác tiếp tục được xác lập, đó là Biên bản làm việc ngày 29/12/2020 ngay tại văn phòng UBND tỉnh Phú Yên (cũ) với sự tham gia của ba bên gồm chính quyền địa phương, nhà đầu tư và đại diện Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) (bên cho vay). Tại Biên bản này, các bên đã ký kết thống nhất: UBND tỉnh Phú Yên (cũ) thực hiện thanh toán lần cuối cùng toàn bộ chi phí thực hiện dự án cho nhà đầu tư chậm nhất đến hết ngày 30/6/2021; đồng thời chính quyền có trách nhiệm báo cáo ban Thường vụ Tỉnh ủy, HĐND tỉnh cho phép trước khi phê duyệt điều chỉnh tổng mức đầu tư và hoàn thành phê duyệt trong Quý I/2021 làm cơ sở quyết toán dự án hoàn thành.

Mặc dù các cam kết bằng văn bản có đầy đủ chữ ký của lãnh đạo cao nhất của tỉnh tại thời điểm đó, nghĩa vụ tài chính vẫn không được tỉnh thực hiện đúng hạn. Khoản nợ gốc kèm theo lãi vay ngân hàng phát sinh liên tục trong nhiều năm đã biến một dự án hạ tầng kiểu mẫu thành một gánh nặng tài chính khổng lồ đè nặng lên vai doanh nghiệp.

Trao đổi với phóng viên, ông Đào Hải Linh – Giám đốc Công ty TNHH Đầu tư BT Phú Yên – Gia Lai cay đắng chia sẻ: "Chúng tôi tham gia dự án với tinh thần cống hiến, đem toàn bộ uy tín, năng lực và tài sản của doanh nghiệp để đổi lấy việc hoàn thành con đường đúng tiến độ cho bà con đi lại thuận tiện, an toàn. Thế nhưng, việc chậm trễ thanh toán kéo dài từ năm này qua năm khác của chính quyền địa phương đã đẩy chúng tôi vào thế chân tường. Doanh nghiệp phải gồng mình gánh khoản lãi vay trung và dài hạn từ ngân hàng với mức lãi suất biến động lớn, dòng tiền bị đóng băng hoàn toàn khiến mọi hoạt động sản xuất kinh doanh khác của hệ sinh thái công ty bị đình trệ nghiêm trọng, đẩy hàng nghìn người lao động vào nguy cơ mất việc làm".

Xung đột quan điểm pháp lý và "nút thắt" lãi suất

Bản chất của sự bế tắc kéo dài nhiều năm qua nằm ở sự bất đồng sâu sắc giữa cơ quan nhà nước có thẩm quyền là UBND tỉnh Phú Yên (cũ) và nhà đầu tư trong việc diễn giải, áp dụng các quy định pháp luật liên quan đến quy trình quyết toán và chi phí phát sinh (lãi vay) do chậm thanh toán. Nghịch lý lớn nhất ở đây là mặc dù đôi bên đã cùng nhau ngồi lại đàm phán và đi đến ký kết hai biên bản làm việc ghi rõ thời hạn thanh toán cụ thể, nhưng sau đó UBND tỉnh Phú Yên (cũ) lại không thể thực hiện cam kết quyết toán cho doanh nghiệp với lý do vướng thủ tục hành chính.

Các cơ quan chức năng tỉnh Phú Yên (cũ) lập luận rằng, việc quyết toán và thanh toán lần cuối phải tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn chuyên ngành, cụ thể là Công văn số 4093/BTC-QLN ngày 06/4/2020 của Bộ Tài chính. Tỉnh cho rằng, theo Công văn này, nếu Hợp đồng BT được thanh toán làm nhiều lần thì Báo cáo cáo quyết toán Hợp đồng dự án phải được phê duyệt trước lần thanh toán cuối cùng. Từ đó, tỉnh phủ nhận giá trị của Biên bản làm việc ngày 29/12/2020, bởi Báo cáo quyết toán tổng thể vẫn chưa được phê duyệt và không có cơ sở thực hiện giải ngân trước ngày 30/6/2021. Tuy nhiên, doanh nghiệp dự án lại khẳng định, Báo cáo quyết toán tổng thể đã hoàn thiện và gửi cho UBND tỉnh phê duyệt trước đó hơn 10 tháng, thời hạn thẩm tra, phê duyệt chỉ cho phéo tối đa là 4 tháng theo quy định của pháp luật, nhưng UBND tỉnh cố tình không phê duyệt. Vì vậy, đây hoàn toàn là ý chí chủ quan của UBND tỉnh chứ không phải là lý do để không thể thanh toán.

Thêm vào đó, UBND tỉnh còn cho rằng, để có cơ sở thẩm tra, phê duyệt quyết toán, các bên phải sửa đổi, điều chỉnh Hợp đồng BT và các Phụ lục hợp đồng theo đúng quy định pháp luật hiện hành tương ứng với từng thời kỳ. Tuy nhiên, do nhà đầu tư và doanh nghiệp dự án không đồng ý ký phụ lục điều chỉnh (trước đó đã ký 2 phụ lục 01 và 02) vì muốn giữ nguyên các điều khoản gốc đã ký kết, quy trình thủ tục rơi vào trạng thái đóng băng hoàn toàn.

Ngược lại, phía doanh nghiệp dự án và nhà đầu tư đưa ra những lập luận pháp lý mạnh mẽ dựa trên nguyên tắc thượng tôn hợp đồng kinh tế và pháp luật dân sự cũng như Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư, các Nghị định số 15/2015/NĐ-CP và số 63/2018/NĐ-CP. Doanh nghiệp khẳng định Hợp đồng BT số 01/2015/HĐ-BT và các phụ lục kèm theo là văn bản pháp lý cao nhất, được xác lập dựa trên sự tự nguyện và thống nhất của các chủ thể, có hiệu lực ràng buộc trách nhiệm dân sự. Việc UBND tỉnh chậm thanh toán so với thời hạn quy định trong hợp đồng và hai biên bản làm việc đã cấu thành hành vi vi phạm hợp đồng rõ ràng. Căn cứ theo các điều khoản đã ký kết, đặc biệt là nội dung tại Biên bản làm việc ngày 22/4/2020, nếu cơ quan nhà nước chậm thanh toán thì ngoài việc phải chịu mức lãi suất quá hạn được áp dụng theo công bố của Ngân hàng BIDV – Chi nhánh Sở giao dịch 1, thì còn phải chịu mức phạt vi phạm hợp đồng theo tỷ lệ phần trăm trên giá trị vi phạm.

Xung đột càng trở nên căng thẳng khi bàn đến việc tính toán chi phí lãi vay phát sinh. Trong các văn bản giải trình gửi cơ quan chức năng, doanh nghiệp đã làm rõ cơ cấu tài chính của dự án dựa trên các thông báo lãi suất trung và dài hạn giai đoạn 2023 - 2025 của Ngân hàng BIDV. Khoản vốn huy động từ tổ chức tín dụng này là dòng máu nuôi sống dự án, và khi nguồn vốn ngân sách không giải ngân đúng hạn để hoàn trả, phần lãi mẹ đẻ lãi con tăng lên theo cấp số nhân. Phía doanh nghiệp nhấn mạnh, Kiểm toán Nhà nước tại các báo cáo trước đó chỉ xác nhận về mặt số liệu chi phí thực tế phát sinh dựa trên các điều khoản ghi nhận tại hợp đồng, chứ không thể thay thế quyền tự quyết và thỏa thuận dân sự hợp pháp giữa hai bên chủ thể hợp đồng. Việc tỉnh yêu cầu thay đổi cách tính lãi suất hoặc áp dụng các văn bản hướng dẫn hành chính ban hành sau thời điểm ký kết hợp đồng nhằm giảm bớt nghĩa vụ tài chính của Nhà nước là không đảm bảo quyền lợi chính đáng, hợp pháp của nhà đầu tư.

Ông Đào Hải Linh – Giám đốc Công ty TNHH Đầu tư BT Phú Yên – Gia Lai bày tỏ sự trăn trở sâu sắc về môi trường đầu tư: "Một hợp đồng kinh tế khi đã được đặt bút ký kết thì cả hai bên, dù là cơ quan quyền lực nhà nước hay doanh nghiệp tư nhân, đều phải bình đẳng trước pháp luật và có nghĩa vụ thực hiện cam kết của mình. Chúng tôi không thể chấp nhận việc cơ quan nhà nước sử dụng các lý do thủ tục hành chính nội bộ hoặc các quy định ban hành muộn màng để phủ nhận các điều khoản phạt vi phạm và lãi suất quá hạn mà chính họ đã cam kết trong hai biên bản làm việc có tính chất tháo gỡ khủng hoảng trước đây. Nếu môi trường đầu tư mà ở đó các cam kết của chính quyền có thể dễ dàng bị thay đổi hoặc vô hiệu hóa bởi những rào cản “thủ tục hành chính” sau này, thì doanh nghiệp nào còn dám bỏ vốn đầu tư vào các dự án hạ tầng công cộng theo lời kêu gọi của Nhà nước?"

Vụ việc tranh chấp tại Dự án BT Phú Yên hiện đã được chuyển giao thẩm quyền giải quyết và đang trong quá trình xem xét theo các trình tự tố tụng dân sự. Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk đã quyết định đưa vụ án ra xét xử công khai vào ngày 20/5/2026. Dư luận xã hội và cộng đồng doanh nghiệp cả nước đang đổ dồn sự chú ý vào diễn biến của phiên tòa này, kỳ vọng vào một phán quyết công tâm, thượng tôn pháp luật, nhằm đảm bảo sự hài hòa lợi ích giữa Nhà nước và tư nhân, đồng thời giữ vững niềm tin vào các cam kết đầu tư công - tư.

Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp sẽ tiếp tục thông tin khách quan và kịp thời đến độc giả về diễn biến tranh tụng tại phiên tòa ngày 20/5/2026 cũng như các phân tích chuyên sâu về giải pháp tháo gỡ cơ chế cho doanh nghiệp trong các bài viết tiếp theo.

Nguyễn Minh