Phân tích - Bình luận

Tuy nhiên, cái nhìn hạn hẹp vào dầu mỏ đang khiến giới quan sát bỏ lỡ bản chất thực sự của quyền lực đồng bạc xanh: Một mạng lưới phức tạp vượt xa phạm vi của các thùng dầu thô.

Điều gì tạo lên petrodollar?

Trong nhiều thập kỷ, một câu chuyện phổ biến đã ăn sâu vào tâm trí các nhà phân tích: Đồng USD duy trì vị thế thống trị nhờ vào việc định giá dầu mỏ. Theo lập luận này, nếu dầu không còn được niêm yết bằng USD, toàn bộ kiến trúc tài chính toàn cầu sẽ sụp đổ.

Tuy nhiên, ông Marc Chandler, Giám đốc chiến lược tại Bannockburn Global Forex, đã bác bỏ quan điểm này một cách quyết liệt. Ông nhận định rằng: “Cứ vài năm một lần, một số xung đột địa chính trị lại khiến các nhà bình luận chạy đua tuyên bố sự kết thúc của quyền bá chủ đồng USD và sự sụp đổ của hệ thống petrodollar, nhưng hệ thống petrodollar thực chất chỉ là một "màn phụ" so với câu chuyện sâu sắc hơn về vị thế của USD”.

Thực tế, mối quan hệ nhân quả đang bị hiểu ngược. Các quốc gia vùng Vịnh không tạo ra kiến trúc petrodollar để làm mạnh cho đồng USD, mà là ngược lại, họ chọn USD vì đồng USD được sử dụng rộng rãi trong thanh toán quốc tế. Saudi Arabia và các nước láng giềng là những quốc gia "chấp nhận giá" trên thị trường tiền tệ chứ không phải người "ấn định giá". Đồng USD mang lại chiều sâu, tính minh bạch và được bảo chứng bởi hệ thống pháp lý cũng như quân sự mạnh mẽ nhất. Do đó, petrodollar là hệ quả của sự thống trị của đồng USD, chứ không phải nguyên nhân.

Sức mạnh thực sự

Theo ông Marc Chandler, để hiểu tại sao USD lại khó bị lật đổ, cần nhìn vào ba chức năng cơ bản của tiền tệ: lưu trữ giá trị, phương tiện trao đổi và đơn vị kế toán. Trong khi câu chuyện về petrodollar chỉ tập trung vào chức năng trao đổi và hạch toán, thì "lực hấp dẫn" thực sự của USD nằm ở vai trò là vật lưu trữ giá trị.

Những con số thống kê từ Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) cho thấy một khoảng cách khổng lồ giữa thương mại hàng hóa và hoạt động tài chính. Trong khi thương mại hàng hóa toàn cầu đạt khoảng 40 nghìn tỷ USD mỗi năm, thì doanh số giao dịch ngoại hối hằng ngày lên tới con số kinh ngạc là 9,6 nghìn tỷ USD. Điều này có nghĩa là thị trường ngoại hối chỉ mất khoảng 4 ngày để thực hiện khối lượng giao dịch bằng toàn bộ thương mại toàn cầu trong 12 tháng. Trong hoạt động tài chính đó, có tới 85% tổng số giao dịch có sự tham gia của đồng USD ở ít nhất một bên.

Sức mạnh này tạo ra một mạng lưới bền vững: thế giới định giá, vay mượn, phòng ngừa rủi ro và tất toán bằng một loại tiền tệ duy nhất. Việc thay thế hệ thống này không chỉ đòi hỏi một đồng tiền thay thế, mà còn cần một hệ thống pháp lý thay thế, một thị trường vốn sâu rộng thay thế và một kiến trúc an ninh mới. Những thứ này hiện tại đơn giản là không tồn tại.

Tuy vị thế của USD rất vững chắc, nhưng một bước ngoặt quan trọng đã xuất hiện. Mỹ đang ngày càng sử dụng quyền truy cập vào hệ thống thanh toán USD như một công cụ địa chính trị mạnh mẽ.

Sự kiện Chính phủ Mỹ "vũ khí hóa" đồng USD thông qua việc đóng băng dự trữ ngoại hối của Nga vào năm 2022 được coi là một sự phá vỡ tiền lệ lịch sử. Washington đã vượt qua một ngưỡng cửa mà trước đây nhiều người cho là bất khả xâm phạm: quyền gửi tài sản dự trữ bằng USD là một quyền phổ quát dành cho tất cả các quốc gia có chủ quyền.

Không chỉ dừng lại ở đối ngoại, việc Tổng thống Trump gây sức ep cho FED giảm lãi suất cũng là một tín hiệu đáng lo ngại. Sự độc lập của Fed chính là yếu tố tạo nên uy tín chống lạm phát cho đồng USD; một khi định chế này bị tổn thương về mặt chính trị, các tính toán kinh tế toàn cầu sẽ thay đổi.

Sự trỗi dậy của các lựa chọn thay thế

Trước những rủi ro mang tính chính trị, một quá trình "tái hiệu chuẩn" đang âm thầm diễn ra. Các ngân hàng trung ương đã đẩy mạnh việc mua vàng và mở rộng quy mô thu mua này ra nhiều khu vực địa lý khác nhau.

Bên cạnh đó, nỗ lực xây dựng cơ sở hạ tầng thanh toán thay thế đang được thúc đẩy mạnh mẽ. Hệ thống Thanh toán Liên ngân hàng Xuyên biên giới (CIPS) của Trung Quốc đang mở rộng phạm vi tiếp cận. Mặc dù khối lượng giao dịch của CIPS hiện nay vẫn chỉ là một phần rất nhỏ so với hệ thống SWIFT của Mỹ, nhưng nó đại diện cho một xung lực giảm thiểu rủi ro thực sự.

Nhiều quốc gia có chủ quyền đã đi đến kết luận rằng việc đa dạng hóa khỏi sự tập trung quá mức vào đồng USD là một bước đi thận trọng. Tuy nhiên, cần phải làm rõ rằng những phát triển này chưa thể đe dọa vị thế thống trị của USD trong ngắn hạn. Dữ liệu từ Bộ Tài chính Mỹ cho thấy các đối tác thương mại vẫn đang tin tưởng mua vào các tài sản thực và tài sản tài chính của Mỹ để bù đắp cho thâm hụt tài khoản vãng lai của quốc gia này. Hệ thống vẫn đang vận hành một cách bền bỉ dựa trên logic cấu trúc vốn có của nó.

Việc vị thế của đồng USD đến nay vẫn khó bị đe dọa dẫn đến việc thị trường Mỹ vẫn là thị trường trọng điểm số 1 của các nước có quan hệ thương mại với Mỹ, đặc biệt là Việt Nam. Năm 2025, Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ đạt 178 tỷ USD, đứng thứ ba sau Mexico và Trung Quốc. Về thị trường xuất, nhập khẩu hàng hóa quý I/2026, Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch đạt 39,0 tỷ USD.

Vị thế của đồng USD không phụ thuộc vào việc dầu mỏ được định giá bằng đơn vị nào. Sức mạnh thực sự của nó nằm ở một hệ thống tài chính toàn cầu đã bị "đô la hóa" sâu sắc đến mức không thể tách rời.

Quân Bảo