Phân tích - Bình luận
Tài chính cho điện hạt nhân nhìn từ kinh nghiệm quốc tế
Khi nhắc đến điện hạt nhân, công nghệ thường là chủ đề được quan tâm nhiều nhất. Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất của các dự án hạt nhân hiện nay lại không nằm ở công nghệ mà ở tài chính.
Quyết định mới đây của Chính phủ Mỹ công bố gói vay có điều kiện trị giá 17,5 tỷ USD cho ngành điện hạt nhân cho thấy một cách tiếp cận đáng chú ý: thay vì trực tiếp xây nhà máy, Nhà nước đóng vai trò giảm rủi ro tài chính để kéo dòng vốn tư nhân tham gia.
Gỡ nút thắt vốn
Điều đáng chú ý trong gói hỗ trợ mới của Mỹ là Chính phủ không trực tiếp bỏ tiền xây dựng các nhà máy điện hạt nhân. Thay vào đó, Bộ Năng lượng Mỹ sử dụng công cụ cho vay có điều kiện nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp đặt mua trước những thiết bị quan trọng có thời gian sản xuất kéo dài như bình áp lực lò phản ứng hay máy phát hơi nước.
Trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Donald Trump, ông chỉ sử dụng Văn phòng Chương trình Cho vay khi đó để tài trợ cho các lò phản ứng tại nhà máy điện hạt nhân Vogtle ở Georgia.
Ông Trump đặt mục tiêu tăng gấp bốn lần công suất điện hạt nhân của Mỹ lên 400 gigawatt vào năm 2050, một mục tiêu đầy tham vọng khi mà các lò phản ứng cuối cùng được xây dựng ở Mỹ đã bị trì hoãn bảy năm và vượt ngân sách hàng tỷ đô la.
Cách làm này giúp giải quyết hai vấn đề cùng lúc. Doanh nghiệp có thể chuẩn bị dự án sớm hơn mà không phải bỏ ra lượng vốn khổng lồ ngay từ đầu. Đồng thời, các nhà sản xuất thiết bị có đủ đơn hàng để mở rộng năng lực sản xuất, giảm nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng và rút ngắn thời gian triển khai dự án.
Nói cách khác, Nhà nước không thay thế thị trường mà sử dụng tín dụng ưu đãi để giảm bớt những rủi ro mà khu vực tư nhân khó có khả năng tự gánh chịu. Một kinh nghiệm đáng chú ý khác là Mỹ không dàn trải nguồn lực. Thay vì hỗ trợ toàn bộ dự án, chính sách mới tập trung vào các hạng mục được xem là "nút thắt cổ chai" của ngành hạt nhân.
Đây là những thiết bị đặc chủng có thời gian sản xuất nhiều năm và số lượng nhà cung cấp trên thế giới rất hạn chế. Việc giải quyết nút thắt này có thể giúp rút ngắn khoảng ba năm chuẩn bị dự án, theo tính toán của Bộ Năng lượng Mỹ. Điều đó cho thấy trong các dự án hạ tầng quy mô lớn, hỗ trợ tài chính hiệu quả không nhất thiết phải là hỗ trợ nhiều nhất, mà là hỗ trợ đúng điểm nghẽn nhất.
Hướng tiếp cận nào cho Việt Nam?
Đằng sau quyết định của Mỹ là một thực tế mới: nhu cầu điện đang tăng nhanh trở lại sau nhiều năm ổn định. Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu và điện toán đám mây khiến các tập đoàn công nghệ cần nguồn điện khổng lồ, hoạt động liên tục 24/7.
Trong bối cảnh đó, điện hạt nhân được xem là một trong số ít lựa chọn có khả năng cung cấp điện nền ổn định với quy mô lớn, đồng thời đáp ứng các mục tiêu giảm phát thải.
Việt Nam đang tăng tốc khởi động lại chương trình điện hạt nhân nhằm đáp ứng nhu cầu năng lượng dài hạn và mục tiêu chuyển đổi xanh. Kinh nghiệm từ Mỹ cho thấy vấn đề quan trọng không chỉ là lựa chọn công nghệ hay nhà đầu tư, mà còn là thiết kế cơ chế tài chính đủ sức hấp dẫn để huy động nguồn vốn lớn trong thời gian dài.
Điều này cho thấy chính sách tài chính không chỉ nhằm hỗ trợ một ngành công nghiệp, mà còn là bước chuẩn bị cho cuộc cạnh tranh về năng lực hạ tầng trong kỷ nguyên AI.
Nhà nước có thể không cần trực tiếp gánh toàn bộ chi phí đầu tư, nhưng cần đóng vai trò giảm thiểu rủi ro thông qua các công cụ như bảo lãnh tín dụng, cho vay ưu đãi, chia sẻ rủi ro doanh thu hoặc hỗ trợ phát triển chuỗi cung ứng trong nước. Quan trọng hơn, chính sách hỗ trợ cần tập trung vào những điểm nghẽn quyết định sự thành công của dự án thay vì dàn trải nguồn lực.