Nghiên cứu - Trao đổi
Sửa Luật Thương mại: Hướng tới một hệ thống pháp luật thống nhất
Việc sửa đổi Luật Thương mại được kỳ vọng không chỉ cập nhật các quy định đã không còn phù hợp mà còn hướng tới tháo gỡ những điểm chồng chéo giữa các đạo luật.
Sau hơn hai thập kỷ thi hành, Luật Thương mại năm 2005 đã góp phần quan trọng trong việc hình thành khung khổ pháp lý cho hoạt động thương mại ở Việt Nam. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường và quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật, nhiều quy định của Luật đã bộc lộ sự chồng chéo, trùng lặp với Bộ luật Dân sự và các luật chuyên ngành.
Việc sửa đổi Luật lần này được kỳ vọng sẽ khắc phục những bất cập đó, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đồng thời tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch hơn cho cộng đồng doanh nghiệp.
Ông Lê Bá Ngọc, Pháp chế viên chính Vụ Pháp chế (Bộ Công Thương), thành viên Tổ soạn thảo dự án Luật sửa đổi, bổ sung Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (Dự thảo) cho biết, qua quá trình rà soát, Bộ Công Thương nhận thấy hoạt động dịch vụ giám định thương mại không còn thuộc danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện theo Luật Đầu tư năm 2025. Vì vậy, việc tiếp tục duy trì các điều kiện kinh doanh trong Luật Thương mại không còn phù hợp.
Đại diện Bộ Công Thương cho biết, việc sửa đổi xuất phát từ nguyên tắc chỉ duy trì điều kiện đầu tư, kinh doanh khi thực sự cần thiết để bảo vệ quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội, sức khỏe cộng đồng hoặc các lợi ích công cộng khác theo quy định của pháp luật.
Bên cạnh đó, Dự thảo cũng đề xuất bãi bỏ các quy định về hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh, hạn chế kinh doanh và kinh doanh có điều kiện trong Luật Thương mại để thống nhất điều chỉnh theo Luật Đầu tư. Theo cơ quan soạn thảo, cách tiếp cận này sẽ góp phần thực hiện nguyên tắc "một vấn đề chỉ được quy định tại một luật", hạn chế tình trạng trùng lặp, mâu thuẫn giữa các văn bản pháp luật.
Dẫn kết quả đánh giá tác động của Dự thảo, ông Lê Bá Ngọc cho biết có tới 42% doanh nghiệp phản ánh gặp khó khăn khi phải đối chiếu nhiều văn bản pháp luật có nội dung giao thoa trong quá trình đầu tư, kinh doanh. Điều này không chỉ làm gia tăng chi phí tuân thủ mà còn kéo theo rủi ro pháp lý khi áp dụng pháp luật.
"Để thực hiện nguyên tắc một việc chỉ quy định tại một luật, chúng tôi mạnh dạn đề xuất bỏ các nội dung này khỏi Luật Thương mại", ông Lê Bá Ngọc nhấn mạnh.
Không chỉ tiếp tục rà soát, loại bỏ các quy định chồng chéo với Luật Đầu tư, một nội dung nhận được sự quan tâm khác là những quy định về hợp đồng và chế tài thương mại được đề xuất sửa đổi theo hướng thống nhất với Bộ luật Dân sự.
Theo PGS, TS Trần Văn Dũng, Luật sư, Chủ tịch Hãng Luật Vũ Mackenzie Việt Nam (VMK), doanh nghiệp hiện nay không chỉ cần một hệ thống pháp luật đầy đủ mà quan trọng hơn là một hệ thống thống nhất, ổn định và có khả năng dự báo.
Ông cho rằng việc tồn tại song song hai hệ thống quy định đã tạo ra nhiều vướng mắc trong thực tiễn. Doanh nghiệp thường gặp khó khăn khi xác định nên áp dụng Bộ luật Dân sự hay Luật Thương mại, dẫn đến nguy cơ phát sinh cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan giải quyết tranh chấp.
Một ví dụ được ông Trần Văn Dũng nêu là thời hiệu khởi kiện đối với tranh chấp hợp đồng có thể khác nhau tùy theo luật được áp dụng. Nếu áp dụng Luật Thương mại, thời hiệu là 2 năm, trong khi Bộ luật Dân sự quy định là 3 năm, dẫn tới nguy cơ doanh nghiệp mất quyền khởi kiện chỉ vì khác biệt trong quan điểm áp dụng pháp luật.
Ngoài ra, quy định khống chế mức phạt vi phạm hợp đồng tối đa 8% giá trị nghĩa vụ bị vi phạm theo Luật Thương mại cũng được đánh giá là không còn phù hợp với thực tiễn giao dịch hiện nay.
Theo ông Trần Văn Dũng, trong nhiều hợp đồng có giá trị lớn, mức phạt này thấp hơn đáng kể so với chi phí sử dụng vốn, khiến một số doanh nghiệp sẵn sàng chấp nhận vi phạm hợp đồng để chiếm dụng vốn của đối tác. Việc thống nhất áp dụng theo Bộ luật Dân sự, trên cơ sở tôn trọng nguyên tắc tự do thỏa thuận, sẽ góp phần nâng cao trách nhiệm của các bên trong thực hiện cam kết và giảm đáng kể chi phí pháp lý cho doanh nghiệp.