24h

Góp ý đối với Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH), Bộ Tài chính đề nghị mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc tới chủ hộ kinh doanh và một số nhóm lao động làm việc theo mô hình linh hoạt hiện chưa được bao phủ đầy đủ bởi chính sách an sinh.

Đáng chú ý, Bộ Tài chính đề nghị sửa đổi, bổ sung điểm m khoản 1 Điều 2 theo hướng chủ hộ kinh doanh, kể cả hộ có đăng ký và không đăng ký hộ kinh doanh, có doanh thu từ 20 triệu đồng/tháng hoặc từ 60 triệu đồng/quý trở lên thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.

Lý giải đề xuất này, Bộ Tài chính cho biết pháp luật về thuế đã được sửa đổi, bổ sung, quy định từ ngày 1/1/2026, hộ kinh doanh có doanh thu trong năm từ 1 tỷ đồng trở lên mới phải nộp thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân, đồng thời xóa bỏ thuế khoán.

Theo Bộ Tài chính, sự thay đổi của chính sách thuế được dự báo sẽ làm giảm đáng kể số chủ hộ kinh doanh thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Vì vậy, cơ quan này đề xuất bổ sung ngưỡng doanh thu theo tháng hoặc quý làm căn cứ xác định đối tượng tham gia.

Tuy nhiên, Bộ Nội vụ không tiếp thu đề xuất trên. Theo Bộ Nội vụ, Luật BHXH và các văn bản hướng dẫn đã quy định chủ hộ có đăng ký kinh doanh thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, đồng thời đã xác định lộ trình tổ chức thực hiện.

Không chỉ đề xuất mở rộng đối với chủ hộ kinh doanh, Bộ Tài chính còn kiến nghị nghiên cứu đưa thêm một số nhóm trong độ tuổi lao động, có việc làm, hưởng tiền lương, tiền công, thù lao hoặc thu nhập vào diện tham gia BHXH bắt buộc.

Điều kiện được đặt ra là những người này có kê khai doanh thu hoặc thu nhập để tính, nộp thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập cá nhân. Đề xuất không áp dụng đối với người làm nông, lâm, ngư, diêm nghiệp trong các hộ gia đình.

Nhóm thứ nhất là những người kê khai thuế theo doanh thu, có thu nhập từ hoạt động cung ứng dịch vụ, vận chuyển, giao nhận, bán hàng, môi giới hoặc kết nối giao dịch thông qua nền tảng số, ứng dụng công nghệ và các mô hình việc làm linh hoạt tương tự.

Đối với nhóm này, Bộ Tài chính đề xuất người lao động đóng BHXH bắt buộc vào quỹ hưu trí và tử tuất; đồng thời được lựa chọn đóng vào quỹ ốm đau, thai sản.

Theo phương án được đưa ra, khi kê khai doanh thu với cơ quan thuế, người lao động đồng thời kê khai tham gia BHXH bắt buộc gửi cơ quan BHXH. Tiền đóng được chuyển vào tài khoản cá nhân do cơ quan BHXH quản lý, tương tự cơ chế đóng vào quỹ hưu trí bổ sung.

Nhóm thứ hai gồm những người kê khai thuế theo tiền lương, tiền công, trong đó có người làm việc với thời hạn dưới một tháng; người làm việc không trọn thời gian, hưởng lương theo giờ, ngày hoặc tuần và có tiền lương, tiền công trong tháng thấp hơn mức tham chiếu.

Bộ Tài chính đề xuất nhóm này tham gia quỹ hưu trí và tử tuất, quỹ ốm đau và thai sản. Toàn bộ mức đóng do người sử dụng lao động hoặc người quản lý thực hiện; quyền hưởng các chế độ BHXH được kế thừa theo quy định hiện hành.

Người sử dụng lao động hoặc người quản lý sẽ phối hợp với người lao động kê khai hồ sơ tham gia BHXH gửi cơ quan BHXH. Khi phát sinh tiền lương, tiền công, chủ thể sử dụng hoặc quản lý lao động phải thực hiện đóng BHXH bắt buộc trước, đồng thời chi trả thu nhập cho người lao động.

Theo Bộ Tài chính, những đề xuất trên nhằm góp phần thực hiện mục tiêu đến năm 2030 có 60% lực lượng lao động tham gia BHXH, qua đó mở rộng diện bao phủ và bảo đảm an sinh xã hội bền vững.

Cơ quan này cho rằng quy định hiện hành chủ yếu áp dụng đối với người lao động làm việc theo hợp đồng có thời hạn từ đủ một tháng trở lên hoặc có thỏa thuận với người sử dụng lao động bằng tên gọi khác nhưng mang bản chất của hợp đồng lao động.

Điều đó khiến một bộ phận lớn người làm việc theo hình thức thuê, khoán, cung ứng dịch vụ hoặc thông qua nền tảng công nghệ chưa thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Theo ước tính của Bộ Tài chính, số lao động thuộc các nhóm này hiện lên tới trên 12 triệu người.

Khoảng trống trên ngày càng bộc lộ rõ trong bối cảnh thị trường lao động đang thay đổi nhanh. Việc làm theo giờ, theo ngày, theo đơn hàng hoặc qua nền tảng số ngày càng phổ biến, trong khi cơ chế tham gia BHXH vẫn chủ yếu được xây dựng dựa trên mô hình quan hệ lao động truyền thống.

Trao đổi với Diễn đàn Doanh nghiệp, Luật sư Lê Thị Nhung - Giám đốc Công ty Luật L&A Legal Experts cho rằng, việc nghiên cứu mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc là cần thiết, phù hợp với sự thay đổi của thị trường lao động và yêu cầu bảo đảm an sinh lâu dài.

Theo Luật sư Nhung, ngày càng có nhiều người tạo ra thu nhập thường xuyên thông qua nền tảng công nghệ hoặc các mô hình việc làm linh hoạt nhưng chưa được bảo đảm đầy đủ quyền lợi về BHXH. Nếu tiếp tục đứng ngoài hệ thống an sinh trong thời gian dài, nhóm lao động này có thể thiếu điểm tựa khi hết tuổi làm việc, suy giảm khả năng lao động hoặc gặp những rủi ro làm gián đoạn thu nhập.

Tuy nhiên, việc mở rộng diện tham gia cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm thu nhập và khả năng đóng góp của từng nhóm. Khác với người làm việc theo hợp đồng dài hạn, thu nhập của tài xế công nghệ, người giao hàng, người bán hàng, môi giới hoặc cung ứng dịch vụ qua nền tảng thường không ổn định và biến động theo từng thời điểm.

“Việc xác định đối tượng không thể chỉ dựa vào việc có phát sinh thu nhập mà cần tính đến mức độ ổn định, tính thường xuyên của nguồn thu cũng như khả năng đóng góp thực tế của người lao động”, Luật sư Lê Thị Nhung phân tích.

Theo luật sư, cơ quan soạn thảo cần làm rõ căn cứ xác định thu nhập, mức đóng, phương thức thu và trách nhiệm của từng chủ thể. Đối với lao động nền tảng, cần xác định cụ thể vai trò của người lao động, doanh nghiệp vận hành nền tảng và các bên trung gian trong việc kê khai, đóng và quản lý BHXH.

Cơ chế đóng cũng cần đủ linh hoạt để phù hợp với những người có thu nhập không đều giữa các tháng. Nếu mức đóng hoặc phương thức thu vượt quá khả năng thực tế, người lao động có thể tìm cách né tránh, còn mục tiêu mở rộng diện bao phủ sẽ khó đạt được như kỳ vọng.

Ngược lại, nếu chính sách được thiết kế phù hợp, minh bạch về quyền lợi và thuận tiện trong quá trình thực hiện, việc đưa các nhóm lao động mới vào hệ thống BHXH sẽ giúp thu hẹp đáng kể khoảng trống an sinh hiện nay.

Theo Luật sư Lê Thị Nhung, mục tiêu cuối cùng không chỉ là tăng số người thuộc diện tham gia trên quy định, mà phải tạo được một cơ chế để người lao động có khả năng tham gia và được bảo đảm quyền lợi lâu dài. Sự hài hòa giữa mục tiêu an sinh và khả năng đóng góp vì thế sẽ là yếu tố quyết định tính khả thi của chính sách.

Nguyễn Giang