Doanh nghiệp
PHÁT TRIỂN NGUYÊN LIỆU GỖ BỀN VỮNG: Đổi mới công nghệ gia tăng giá trị xuất khẩu
Đổi mới công nghệ - con đường hiệu quả để ngành gỗ chuyển mô hình từ "làm nhiều, lời ít" sang "làm tinh, lời cao", phát triển bền vững.
Phát biểu tham luận tại Diễn đàn: “Tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy phát triển nguyên liệu bền vững cho ngành gỗ chế biến sâu” do VCCI chỉ đạo, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức chiều 23/7, TS Nguyễn Đức Thành - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng (Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam) nhấn mạnh: ngành gỗ Việt Nam đang đứng trước hai yêu cầu cần thực hiện đồng thời. Đó là đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực chế biến sâu và giá trị gia tăng cho sản phẩm gỗ Việt Nam gắn với đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.
Tạo lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh mới
Xuất khẩu gỗ của Việt Nam tăng mạnh qua các năm, trong đó kim ngạch xuất khẩu gỗ lần đầu tiên vượt mốc 17 tỷ USD trong năm 2025. Năm 2026, ngành gỗ đặt ra mục tiêu xuất khẩu là 19 tỷ USD, hướng tới 25 tỷ USD vào năm 2030.
Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất, nhưng khi chính sách thương mại thay đổi, ảnh hưởng lớn đến xuất khẩu sản phẩm gỗ của Việt Nam. Trong khi đó, mặt hàng xuất khẩu chính - chiếm 60% giá trị ngành gỗ - là đồ gỗ nội thất nói chung có giá trị gia tăng tương đối cao. Nhóm còn lại bao gồm dăm gỗ, viên nén và ván thông thường có biên độ lợi nhuận thấp và dễ bị cạnh tranh thay thế bởi các sản phẩm của các nước khác.
Thực tế trên đặt ra yêu cầu phải đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực chế biến sâu và giá trị gia tăng cho sản phẩm gỗ Việt Nam đồng thời với việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Nhìn từ giá trị xuất khẩu của ngành gỗ, sẽ thấy yêu cầu này trở nên cấp thiết.
Dù số doanh nghiệp FDI trong ngành không nhiều, nhưng chiếm khoảng 46% tỉ trọng tổng kim ngạch xuất khẩu nhờ lợi thế về công nghệ, vốn, kênh phân phối rộng. Phần còn lại là doanh nghiệp nội địa chủ yếu nhận gia công. Tuy nhiên, theo TS Nguyễn Đức Thành, tỉ lệ nội địa hóa trong ngành rất cao nên khi đổi mới công nghệ tạo ra lợi thế cạnh tranh lớn để giữ lại giá trị tại Việt Nam cao hơn.
Phân tích sâu hơn nội dung này, TS Nguyễn Đức Thành cho biết: Thực hiện gia công thuần túy đang làm theo mẫu đặt hàng của khách hàng, số lượng lớn, biên lợi nhuận thấp, dễ bị thay thế bởi các nước có chi phí nhân công, nguyên liệu rẻ hơn. Trong khi đó, chuyển sang chế biến sâu, đổi mới công nghệ, tối ưu hóa quá trình sản xuất giúp các doanh nghiệp chủ động trên thị trường, phát triển bền vững, mang lại lợi nhuận cao hơn.
Bốn trụ cột chính đổi mới công nghệ
Đổi mới công nghệ ngành gỗ, theo TS Nguyễn Đức Thành, là chìa khóa để nâng cao năng suất lao động, đảm bảo chất lượng sản phẩm đồng đều hơn. Đặc biệt, gia tăng biên lợi nhuận cho doanh nghiệp, tạo sự chủ động về nguồn nguyên liệu cũng như thích ứng với sự thay đổi của thị trường, đáp ứng các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc gỗ. Thay vì coi yêu cầu mới này là rào cản, việc chủ động đáp ứng thách thức trở thành lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp so với các nước khác.
Thực hiện đổi mới công nghệ ngành gỗ, TS Nguyễn Đức Thành nhấn mạnh đến bốn trụ cột chính. Thứ nhất, đổi mới trang thiết bị máy móc, chuyển đổi từ chế biến thủ công sang chế biến công nghiệp, tăng độ chính xác cho các sản phẩm, giảm tỉ lệ sản phẩm lỗi.
Hệ thống trang thiết bị này chỉ tối ưu khi kết hợp được với trụ cột thứ hai là số hóa và quản lý nhà máy sản xuất thông minh giúp quản trị sản xuất, đánh giá quy trình…; đồng thời giúp truy xuất, minh bạch nguồn gốc gỗ, tạo lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp khi xuất khẩu sản phẩm gỗ vào các thị trường lớn như Mỹ, châu Âu.
Phát triển nguồn nguyên liệu chất lượng cao được đánh giá là trụ cột chính thứ ba giúp các doanh nghiệp chủ động nguồn nguyên liệu phục vụ cho chế biến gỗ thay vì phụ thuộc phần lớn vào nguồn gỗ nhập khẩu như hiện nay.
Cuối cùng và quan trọng nhất, gia tăng giá trị cho ngành chế biến gỗ là thiết kế, mô phỏng trong quá trình sản xuất cũng như tối ưu hóa các vật liệu sử dụng trong quá trình chế biến, giảm phát thải, sản xuất xanh, đáp ứng chứng chỉ tiêu chuẩn. Đây chính là tấm hộ chiếu để sản phẩm gỗ Việt Nam thâm nhập các thị trường khó tính nhất.
Để thực hiện lộ trình đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực chế biến sâu và giá trị gia tăng, TS Nguyễn Đức Thành khuyến nghị, trong ngắn hạn, các công ty cần rà soát lại công nghệ, tập trung đầu tư nâng cao năng lực cho người lao động và từng bước chuyển sang số hóa quản lý.
Trong trung hạn, theo TS Nguyễn Đức Thành, doanh nghiệp được khuyến nghị đầu tư đồng bộ các hệ thống trang thiết bị cũng như các máy móc thiết bị lớn hơn và chuẩn hóa quy trình truy xuất nguồn gốc. Trên cơ sở đó, có chiến lược xây dựng thương hiệu riêng, tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Trong quá trình thực hiện, cần phối hợp đồng bộ giữa doanh nghiệp - Nhà nước, hiệp hội - trường và viện nghiên cứu.