24h

Trong bối cảnh cơ quan quản lý đang hoàn thiện khung pháp lý về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo, nhiều ý kiến cho rằng việc thiết kế cơ chế lựa chọn thương nhân cần bảo đảm cạnh tranh bình đẳng, tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư vùng nguyên liệu, mở rộng sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi xuất khẩu.

Mới đây, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã có văn bản góp ý Dự thảo Thông tư quy định chi tiết một số điều của Nghị định về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo. Nhiều góp ý tập trung vào việc hoàn thiện cơ chế lựa chọn thương nhân tham gia xuất khẩu gạo theo hợp đồng tập trung cũng như rà soát các quy định về dự trữ lưu thông.

Theo VCCI, dự thảo đang lấy thành tích xuất khẩu trong hai năm gần nhất và điểm tín nhiệm làm căn cứ quan trọng để lựa chọn thương nhân đầu mối giao dịch, đầu mối luân phiên hoặc phân bổ chỉ tiêu ủy thác xuất khẩu.

Tuy nhiên, cách thiết kế này có thể tạo ra một "vòng tròn khép kín". Doanh nghiệp muốn được tham gia các hợp đồng xuất khẩu tập trung phải có thành tích xuất khẩu, nhưng để có thành tích tại các thị trường này lại phải được lựa chọn làm đầu mối từ trước.

Theo VCCI, điều đó khiến nhiều doanh nghiệp mới hoặc doanh nghiệp nhỏ và vừa, dù đáp ứng điều kiện kinh doanh và chủ động xây dựng chuỗi liên kết sản xuất, vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận cơ hội xuất khẩu theo hợp đồng tập trung. Trong khi đó, những doanh nghiệp đã có thành tích xuất khẩu từ trước tiếp tục duy trì lợi thế trong quá trình lựa chọn.

Không chỉ dừng ở tiêu chí lựa chọn thương nhân, VCCI còn cho rằng quy trình chỉ định trong dự thảo chưa được quy định đủ rõ. Các nội dung như trường hợp chỉ định một hay nhiều đầu mối, nguyên tắc luân phiên, tiêu chí lựa chọn thương nhân thay thế hay phương thức phân bổ sản lượng đối với các doanh nghiệp không trực tiếp ký hợp đồng vẫn chưa được lượng hóa cụ thể.

Theo VCCI, khi các tiêu chí chưa được quy định minh bạch, quá trình lựa chọn thương nhân có thể phát sinh những cách hiểu và cách áp dụng khác nhau, làm giảm tính công khai, minh bạch của cơ chế quản lý.

Từ đó, VCCI đề xuất dành khoảng 10% - 15% tổng sản lượng trong các hợp đồng xuất khẩu tập trung để đấu thầu công khai hoặc phân bổ cho các doanh nghiệp mới, doanh nghiệp nhỏ và vừa đã xây dựng chuỗi liên kết sản xuất, bao tiêu sản phẩm thực chất. Đồng thời, cơ quan soạn thảo cần quy định rõ tiêu chí lựa chọn đầu mối, nguyên tắc luân phiên, tiêu chí lựa chọn thương nhân thay thế cũng như công thức phân bổ sản lượng.

Bên cạnh cơ chế lựa chọn thương nhân, quy định về dự trữ lưu thông cũng được VCCI đề nghị xem xét lại. Theo dự thảo, doanh nghiệp duy trì mức dự trữ trên 25% sản lượng xuất khẩu của sáu tháng trước đó sẽ được chấm điểm tối đa 40/100 điểm đối với tiêu chí dự trữ lưu thông, trong khi mức dự trữ tối thiểu theo dự thảo nghị định chỉ là 5%.

Theo VCCI, việc dùng mức dự trữ vượt yêu cầu tối thiểu để chấm điểm tín nhiệm có thể khiến doanh nghiệp phải tăng tồn kho nhằm duy trì lợi thế trong quá trình đánh giá. Điều này không chỉ làm phát sinh thêm chi phí kho bãi, bảo quản mà còn tạo áp lực lên dòng vốn lưu động.

Đáng chú ý, doanh nghiệp chấp nhận duy trì lượng hàng tồn kho lớn cũng không được bảo đảm chắc chắn sẽ được phân bổ hợp đồng xuất khẩu tương ứng. Vì vậy, VCCI đề nghị bỏ tiêu chí dự trữ lưu thông khỏi thang điểm đánh giá tín nhiệm, thay vào đó tập trung đánh giá năng lực xây dựng chuỗi liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm.

Chia sẻ từ góc nhìn một chuyên gia nhiều năm tư vấn pháp lý cho doanh nghiệp, Luật sư Nguyễn Thanh Phong – Trưởng chi nhánh Công ty Luật Sa Vĩ tại Hà nội cho rằng, khi pháp luật thiết kế cơ chế lựa chọn doanh nghiệp tham gia một hoạt động kinh doanh có điều kiện, các tiêu chí áp dụng phải được quy định minh bạch, khách quan và có khả năng kiểm chứng. Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các doanh nghiệp.

Theo Luật sư Nguyễn Thanh Phong, việc sử dụng tiêu chí về thành tích xuất khẩu để đánh giá năng lực thực hiện hợp đồng là cần thiết. Tuy nhiên, nếu tiêu chí này chiếm tỷ trọng quá lớn mà thiếu cơ chế tạo cơ hội cho doanh nghiệp mới đủ năng lực tham gia thì rất dễ hình thành lợi thế kéo dài cho một nhóm doanh nghiệp đã có vị thế trên thị trường.

"Nếu doanh nghiệp không biết mình cần đáp ứng thêm điều kiện gì để có cơ hội được lựa chọn thì rất khó xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn. Điều này cũng có thể làm giảm động lực mở rộng vùng nguyên liệu, đầu tư kho bãi, nâng cao năng lực chế biến và phát triển chuỗi liên kết phục vụ xuất khẩu", Luật sư Nguyễn Thanh Phong phân tích.

Theo Luật sư Phong, cùng với việc quy định rõ tiêu chí lựa chọn, cơ quan soạn thảo cũng cần lượng hóa các nguyên tắc về luân phiên, lựa chọn thương nhân thay thế và phân bổ sản lượng. Kết quả lựa chọn cùng các căn cứ đánh giá nên được công khai để doanh nghiệp có cơ sở đối chiếu, hoàn thiện năng lực và hạn chế phát sinh khiếu nại trong quá trình thực hiện.

Đối với quy định về dự trữ lưu thông, Luật sư Nguyễn Thanh Phong cho rằng các điều kiện quản lý cần hướng tới mục tiêu bảo đảm nguồn cung và năng lực thực hiện hợp đồng, đồng thời phải đánh giá đầy đủ tác động đối với chi phí hoạt động của doanh nghiệp. Những tiêu chí làm phát sinh chi phí lớn nhưng chưa gắn trực tiếp với hiệu quả quản lý cần được tiếp tục rà soát, hoàn thiện.

"Một cơ chế lựa chọn minh bạch không chỉ bảo đảm cạnh tranh bình đẳng mà còn tạo động lực để nhiều doanh nghiệp đầu tư bài bản vào vùng nguyên liệu, kho bãi và chuỗi liên kết. Khi cơ hội tiếp cận thị trường được quyết định trên cơ sở năng lực thực chất, thị trường sẽ lựa chọn được những doanh nghiệp có khả năng thực hiện tốt nhất các hợp đồng xuất khẩu", Luật sư Nguyễn Thanh Phong nhấn mạnh.

Nguyễn Giang