Doanh nghiệp

Hơn nửa thế kỷ sau khi được phát hiện, sâm Ngọc Linh được xem là một trong những loài sâm quý hiếm nhất thế giới và là “quốc bảo” của Việt Nam. Thế nhưng, giá trị của loại dược liệu này chủ yếu vẫn dừng ở thị trường nguyên liệu: bán củ tươi, ngâm rượu hoặc lưu thông qua những chuỗi sản phẩm mang tên sâm Ngọc Linh nhưng thiếu tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Việt Nam sở hữu một nguồn gen đặc biệt, song chưa sở hữu một ngành công nghiệp đủ mạnh để chuyển hóa nguồn gen ấy thành giá trị gia tăng, công nghệ và thương hiệu quốc gia.

Đề xuất đầu tư 12.300 tỷ đồng của THACO AGRI tại hai xã Trà Linh và Trà Tập (Đà Nẵng) vì vậy không chỉ thu hút sự quan tâm của giới nông nghiệp, mà còn tạo ra một tín hiệu đáng chú ý đối với giới đầu tư và hoạch định chính sách. Đây không đơn thuần là một dự án trồng sâm, mà có thể là phép thử đầu tiên đối với khả năng công nghiệp hóa ngành dược liệu Việt Nam.

Khi vốn công nghiệp tìm đến tài nguyên sinh học

Đây không đơn thuần là dự án trồng cây dưới tán rừng. Điều đáng nói là doanh nghiệp không đặt cược vào vài chục héc-ta sâm, mà vào toàn bộ chuỗi giá trị: từ bảo tồn nguồn gen, phát triển vùng nguyên liệu, công nghệ nhân giống, quản trị vùng trồng, truy xuất nguồn gốc đến chế biến sâu và thương mại hóa.

Con số 12.300 tỷ đồng đủ để xây dựng một khu công nghiệp quy mô trung bình hoặc triển khai nhiều dự án hạ tầng lớn. Việc dòng vốn này đầu tư vào vùng núi Ngọc Linh cho thấy điều doanh nghiệp nhìn thấy không phải là giá trị của đất, mà là giá trị của tài nguyên sinh học.

Nếu tính bình quân, suất đầu tư đạt khoảng 10,25 tỷ đồng/ha – mức rất hiếm gặp trong lĩnh vực nông nghiệp. Điều đó cho thấy trọng tâm của dự án không nằm ở diện tích canh tác, mà ở hạ tầng, công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng và năng lực chế biến.

Theo đề xuất, dự án sẽ triển khai theo ba giai đoạn: giai đoạn 2026–2027 đầu tư hạ tầng và trồng khoảng 70 ha; giai đoạn 2028–2030 mở rộng lên 760 ha; và giai đoạn 2031–2032 hoàn thiện hạ tầng, trồng thêm 320 ha.

Quy mô dự án đã được điều chỉnh từ 3.600 ha xuống khoảng 1.200 ha sau quá trình rà soát hiện trạng rừng và quy hoạch sử dụng đất. Việc thu hẹp diện tích không phản ánh sự thu hẹp tham vọng đầu tư, mà phản ánh một nguyên tắc cốt lõi của kinh tế sinh học: giá trị của sâm Ngọc Linh phụ thuộc trực tiếp vào hệ sinh thái rừng nguyên sinh.

Sâm Ngọc Linh chỉ phát triển tốt dưới tán rừng tự nhiên ở điều kiện độ cao, khí hậu và thổ nhưỡng đặc thù. Vì vậy, đầu tư vào sâm đồng nghĩa với đầu tư vào bảo tồn rừng, bảo tồn nguồn gen và bảo tồn hệ sinh thái. Đây là điểm khác biệt căn bản giữa một dự án nông nghiệp thông thường với một dự án phát triển tài nguyên sinh học.

THACO AGRI bước vào lĩnh vực này không phải với lợi thế truyền thống về trồng sâm, mà với lợi thế về quản trị công nghiệp, logistics, chế biến và phát triển thị trường – những mắt xích mà ngành dược liệu Việt Nam còn thiếu. Nói cách khác, doanh nghiệp đang đầu tư vào năng lực tổ chức chuỗi giá trị, chứ không chỉ đầu tư vào vùng trồng.

Nếu trước đây giá trị của sâm chủ yếu nằm ở củ sâm, thì mô hình mà THACO theo đuổi hướng đến việc tạo giá trị từ dữ liệu vùng trồng, công nghệ nhân giống, hoạt chất, tiêu chuẩn chất lượng, chế biến sâu và hệ thống phân phối. Đó là bước chuyển từ kinh tế nguyên liệu sang kinh tế tri thức – nền tảng của một ngành công nghiệp dược liệu hiện đại.

Cơ hội tái định vị kinh tế vùng núi Đà Nẵng

Nếu dự án được triển khai đúng lộ trình, điều thay đổi sẽ không chỉ là 1.200 ha dưới tán rừng Ngọc Linh, mà còn là vai trò của vùng núi phía tây trong cấu trúc kinh tế Đà Nẵng.

Sau khi mở rộng địa giới hành chính, Đà Nẵng không còn chỉ là một đô thị ven biển dựa vào du lịch và dịch vụ. Thành phố đồng thời sở hữu không gian biển, công nghiệp, logistics và một vùng núi rộng lớn với hệ sinh thái đặc hữu. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để vùng núi không chỉ là khu vực bảo tồn, mà trở thành không gian tạo ra giá trị kinh tế mới.

Sâm Ngọc Linh mở ra một khả năng khác. Một vùng nguyên liệu quy mô lớn sẽ kéo theo nhu cầu về nghiên cứu giống, công nghệ sinh học, kiểm nghiệm hoạt chất, chiết xuất dược liệu, sản xuất thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, logistics, bảo vệ rừng và đào tạo lao động kỹ thuật.

Khi đó, giá trị gia tăng không còn nằm ở việc bán củ sâm, mà nằm ở toàn bộ chuỗi từ giống – trồng – bảo tồn – chế biến – thương mại – xuất khẩu.

Đây cũng là mô hình mà các trung tâm dược liệu hàng đầu châu Á như Geumsan (Hàn Quốc) hay Cát Lâm (Trung Quốc) đã theo đuổi trong nhiều thập niên. Họ không tạo dựng vị thế nhờ mở rộng diện tích trồng, mà nhờ chế biến sâu, tiêu chuẩn hóa sản phẩm và xây dựng thương hiệu toàn cầu.

Việt Nam có lợi thế về nguồn gen của sâm Ngọc Linh, nhưng vẫn thiếu doanh nghiệp đủ quy mô để dẫn dắt toàn bộ chuỗi giá trị. Nếu THACO AGRI thực hiện được cam kết đầu tư, đây có thể là mô hình đầu tiên đưa tư duy công nghiệp vào phát triển sâm Ngọc Linh ở quy mô lớn.

Tác động lan tỏa của dự án vì thế không chỉ giới hạn trong lĩnh vực nông nghiệp. Hạ tầng giao thông miền núi, điện, viễn thông, logistics, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và kinh tế dưới tán rừng đều có cơ hội được kích hoạt đồng thời. Đối với cộng đồng địa phương sẽ hình thành mô hình sinh kế mới: giữ rừng để tạo giá trị, thay vì khai thác rừng để tạo thu nhập.

Dĩ nhiên, cơ hội lớn luôn đi cùng thách thức lớn. Thị trường sâm hiện nay vẫn tồn tại tình trạng hàng giả, hàng pha trộn, thiếu chuẩn chất lượng thống nhất và thiếu hệ thống truy xuất nguồn gốc đủ mạnh. Nếu không xây dựng được khung pháp lý, tiêu chuẩn quốc gia, chỉ dẫn địa lý và cơ chế bảo hộ thương hiệu ngay bây giờ, giá trị của vùng nguyên liệu rất dễ bị suy giảm trước khi bước ra thị trường quốc tế.

Tỷ phú Trần Bá Dương cho rằng: "Khoản đầu tư 12.300 tỷ đồng không nằm ở quy mô vốn, mà ở khả năng tạo ra một cấu trúc phát triển mới cho ngành dược liệu Việt Nam."

Nếu dự án thành công, Việt Nam sẽ tạo một vùng trồng sâm quy mô lớn, mà có cơ hội hình thành một hệ sinh thái công nghiệp dược liệu dựa trên tài nguyên sinh học bản địa. Nơi rừng được bảo tồn để tạo giá trị, khoa học được thương mại hóa thành sản phẩm, và dược liệu đặc hữu được nâng từ hàng hóa nguyên liệu thành thương hiệu quốc gia có năng lực cạnh tranh toàn cầu.

Đó là giá trị mới mà dự án đầu tư dưới tán rừng Ngọc Linh có thể tạo ra cho ngành dược liệu Việt Nam trong nhiều thập niên tới.

Nguyễn Hoàng - Tuấn Vỹ